Tổng thống Mỹ Donald Trump đã bác đề xuất mới nhất của Iran về chấm dứt xung đột và mở lại eo biển Hormuz. Giới phân tích cho rằng Washington dường như tin rằng tiếp tục gây sức ép có thể buộc Tehran nhượng bộ nhiều hơn. Tuy nhiên chiến lược kéo dài thời gian cũng có thể khiến Mỹ phải trả giá về kinh tế, quân sự và chính trị.

“Tôi bác đề xuất của họ”, ông Trump nói với báo giới cuối tuần qua, cho rằng Iran muốn đạt thỏa thuận vì nước này đang “thất thế nghiêm trọng”.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi sau đó cho biết Tehran đã ghi nhận phản ứng ban đầu của ông Trump nhưng chưa nhận được câu trả lời chính thức thông qua các bên trung gian. Qatar đang tham gia làm trung gian trong những nỗ lực ngoại giao mới nhất giữa hai bên.

Trước đó, Iran đề xuất một lộ trình kéo dài 7 ngày, theo đó Mỹ dỡ phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran, miễn trừ trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu, giải phóng khoảng 12 tỷ USD tài sản bị phong tỏa và tuân thủ một lệnh ngừng bắn rộng hơn trong khu vực, bao gồm Lebanon và Yemen. Đổi lại, Tehran sẽ mở lại eo biển Hormuz và bắt đầu đàm phán với Washington về một thỏa thuận cuối cùng.

Washington muốn chờ thêm nhượng bộ

Theo giới phân tích, việc ông Trump bác đề xuất cho thấy dù Washington và Tehran vẫn để ngỏ cánh cửa ngoại giao, hai bên còn bất đồng sâu sắc về việc ai phải nhượng bộ trước.

Ông Andreas Krieg, Phó giáo sư tại King's College London, cho rằng tính toán của ông Trump khá rõ ràng: Nhà Trắng tin rằng sự kết hợp giữa phong tỏa hải quân và cô lập kinh tế đang khiến Iran chịu sức ép ngày càng lớn. Theo ông Krieg, việc Tổng thống Mỹ nói Iran đang “thất thế nghiêm trọng” cho thấy Washington tin thời gian đang giúp cải thiện vị thế đàm phán của Mỹ.

Chính quyền Tổng thống Trump thời gian qua đã siết phong tỏa hải quân, gia tăng trừng phạt đối với nguồn thu dầu mỏ Iran và đe dọa áp đặt trừng phạt thứ cấp đối với những nước tiếp tục làm ăn với Tehran.

Ông Richard Weitz, chuyên gia tại Học viện Quốc phòng NATO, nhận định Nhà Trắng tin rằng họ có thể “chờ thêm một chút để đạt được các điều khoản tốt hơn”. Washington cũng lo ngại về trình tự thực hiện đề xuất của Iran, trong đó Mỹ phải thực hiện nhiều bước giảm sức ép trước khi Tehran mở lại Hormuz.

Theo ông Weitz, Mỹ có thể tính toán rằng sức ép kinh tế kéo dài sẽ khiến chính phủ Iran đưa ra thêm nhượng bộ, tương tự cách các lệnh trừng phạt từng góp phần dẫn tới thỏa thuận hạt nhân năm 2015.

Mỹ cũng chịu sức ép

Tuy nhiên, chiến lược chờ đợi không chỉ gia tăng sức ép với Iran. Một cuộc thăm dò Reuters/Ipsos cuối tháng 8 cho thấy 63% người Mỹ phản đối cuộc chiến của Mỹ và Israel với Iran, trong khi chỉ 31% ủng hộ. Giá nhiên liệu và chi phí vận tải tăng cũng có thể trở thành vấn đề đáng chú ý trước cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11.

Theo ông Krieg, “canh bạc ở đây là thời gian tác động theo cả hai hướng”. Ông cho rằng Tổng thống Trump không muốn dỡ phong tỏa, nới trừng phạt dầu mỏ và giải phóng tài sản Iran chỉ để đổi lấy việc mở lại tuyến hàng hải mà Tehran đã gây gián đoạn.

Nhưng mỗi tuần xung đột kéo dài cũng đồng nghĩa với giá năng lượng tiếp tục ở mức cao, lực lượng Mỹ phải duy trì hiện diện quân sự quy mô lớn và các đồng minh vùng Vịnh chịu thêm sức ép. Việc eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa đã ảnh hưởng mạnh tới dòng chảy dầu khí từ các nước vùng Vịnh, những nền kinh tế phụ thuộc đáng kể vào nguồn thu năng lượng.

Ông Mohamad Elmasry, Giáo sư tại Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha, cho rằng đề xuất của Iran có thể được xem như “một kiểu nhượng bộ” đối với ông Trump và giúp giảm giá dầu trước bầu cử giữa kỳ tại Mỹ. Tuy nhiên, nếu Washington tiếp tục gây sức ép, Tehran cũng có thể lựa chọn leo thang đúng thời điểm cuộc bỏ phiếu đang đến gần.

Nguy cơ chiến lược của Mỹ phản tác dụng

Theo ông Krieg, mục tiêu của ông Trump là khiến Tehran mở lại eo biển Hormuz mà Washington không phải trả toàn bộ cái giá kinh tế và chính trị Iran đang yêu cầu.Tuy nhiên, ông cảnh báo: “Nguy hiểm là ông ấy đang nhầm lẫn giữa việc Iran chịu đau đớn với việc Iran sẵn sàng đầu hàng. Hai điều đó không giống nhau”.

Iran rõ ràng đang chịu sức ép lớn từ trừng phạt và phong tỏa, nhưng điều đó không đồng nghĩa Tehran sẽ tiếp tục nhượng bộ. Ngược lại, Iran có thể tìm cách nâng chi phí của cuộc xung đột đối với đối phương, từ eo biển Hormuz tới các cơ sở hạ tầng trong khu vực, thậm chí cả eo biển Bab al-Mandeb - tuyến hàng hải chiến lược nối Biển Đỏ với Vịnh Aden.

Tầm quan trọng của Bab al-Mandeb đã tăng lên khi lực lượng Houthi, đồng minh của Iran tại Yemen, mở rộng kiểm soát dọc bờ Biển Đỏ. Houthi cũng đã tuyên bố phong tỏa tàu Saudi Arabia trên Biển Đỏ, trong khi Riyadh sử dụng tuyến này như một phương án thay thế để vận chuyển dầu khi Hormuz bị gián đoạn.

Theo ông Krieg, “chiến lược của Washington vì vậy có thể phản tác dụng. Nhà Trắng tin Iran chịu áp lực thời gian lớn hơn, trong khi Tehran có thể cho rằng các nước vùng Vịnh, thị trường năng lượng toàn cầu và chính ông Trump ít có khả năng chịu đựng một cuộc khủng hoảng kéo dài”.

Chuyên gia Ross Harrison tại Viện Trung Đông cho rằng Tehran hiện lo ngại việc tỏ ra nhượng bộ quá sớm hơn nguy cơ đẩy căng thẳng đi quá xa.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cuối tuần qua tuyên bố Tehran không còn tin tưởng các cuộc đàm phán với Washington sau những gì diễn ra trong các vòng thương lượng trước.

“Chúng tôi không có niềm tin vào phía Mỹ và không biết có thể đạt được sự hiểu biết với họ trên cơ sở nào”, ông Pezeshkian nói.

Cả hai bên đều đặt cược vào thời gian

Chuyên gia Negar Mortazavi tại Trung tâm Chính sách Quốc tế ở Washington, cho rằng Iran đang gửi đi một “thông điệp kép - ngoại giao hoặc đối đầu”: vừa đưa ra đề xuất nhanh chóng chấm dứt xung đột, vừa khẳng định sẵn sàng tiếp tục chống lại sức ép nếu ngoại giao thất bại.

Theo bà Mortazavi, việc ông Trump bác đề xuất có thể khiến Tehran cứng rắn hơn thay vì đưa ra thêm nhượng bộ. Iran đang chịu sức ép kinh tế rất lớn, nhưng nước này không nhất thiết chấp nhận những yêu cầu được coi là vượt qua các “lằn ranh đỏ”, đặc biệt liên quan tới chương trình hạt nhân. Trong khi đó, Tehran cũng dường như tin rằng thời gian có thể giúp họ cải thiện vị thế.

Theo ông Krieg, chiến lược của Iran là duy trì sức ép đủ lớn để cuối cùng Washington phải quay lại bàn đàm phán, trong khi cái giá của việc kéo dài xung đột ngày càng tăng.

“Tính toán của Iran về cơ bản là: không cần trao cho ông Trump một thỏa thuận dễ dàng khi vài tuần hoặc vài tháng nữa ông ấy có thể cần nó hơn”, ông Krieg nhận định.

Vì vậy, khả năng xung đột kéo dài vẫn hiện hữu. Cả Mỹ và Iran đều cần một thỏa thuận, nhưng hiện tại mỗi bên vẫn tin rằng chờ thêm sẽ giúp mình giành được những điều khoản tốt hơn khi đàm phán được nối lại.