Vùng Bắc cực trở thành đấu trường mới

Chính sách của Liên minh châu Âu (EU) về Bắc cực đang ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, vốn chịu tác động bởi cả biến đổi khí hậu lẫn tầm quan trọng chiến lược của khu vực này. Việc băng tan ở Bắc cực đang mở ra các tuyến đường vận tải biển mới, tạo điều kiện tiếp cận nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào và thúc đẩy mở rộng các hoạt động kinh tế. Hệ quả là, Bắc cực đang trở thành đấu trường cạnh tranh giữa các cường quốc hàng đầu thế giới. Đối với EU, Bắc cực không chỉ mang ý nghĩa khu vực mà còn là công cụ để đạt được các mục tiêu về chính sách đối ngoại và địa chính trị.

Được thông qua vào tháng 10/2021, chính sách hiện tại của EU về Bắc cực có nhan đề “Tăng cường sự tham gia của EU vì một Bắc cực hòa bình, bền vững và thịnh vượng”. Chính sách này tập trung vào ba ưu tiên “mềm”, đó là bảo vệ khí hậu và môi trường, phát triển bền vững, cũng như hòa bình và hợp tác. Về cơ bản, văn bản này coi Bắc cực là khu vực có mức độ căng thẳng thấp, với trọng tâm chính đặt vào các vấn đề môi trường và trao đổi khoa học.

Tuy nhiên, thế giới đã thay đổi rất nhiều kể từ năm 2021, từ cuộc khủng hoảng Ukraine và sự đình trệ của Hội đồng Bắc cực, nỗ lực mua lại Greenland của ông Trump, các tàu container Trung Quốc di chuyển qua Tuyến đường Biển phía Bắc, cho đến các vụ tấn công vào cáp ngầm dưới biển Baltic. Vào tháng 1/2026, tại hội nghị Arctic Frontiers ở Tromsø (Na Uy), bà Kaja Kallas - Cao ủy EU về chính sách đối ngoại và an ninh, đã phát biểu: “Đã đến lúc cần một chính sách mới của EU về Bắc cực, một chính sách phản ánh đúng thực tế của thời đại chúng ta đang sống”.

Điều chỉnh của EU sau năm 2022

Chính sách của EU về Bắc cực nằm tại điểm giao thoa giữa các lợi ích địa chính trị, kinh tế và môi trường. Những năm gần đây, Brussels đã nỗ lực điều chỉnh chiến lược để thích ứng với cục diện quốc tế đang thay đổi, chịu ảnh hưởng bởi cuộc đối đầu với Nga (thông qua các biện pháp trừng phạt), sự hiện diện ngày càng mở rộng của Trung Quốc trong khu vực và vai trò ngày càng lớn của Mỹ trong các vấn đề an ninh. Xung đột tại Ukraine và xu hướng quân sự hóa gia tăng tại khu vực này đã thúc đẩy EU xem xét lại chương trình nghị sự về Bắc cực. EU cần định hình chính sách của mình bằng cách cân bằng giữa một chương trình nghị sự dựa trên các chuẩn mực (tập trung vào phát triển bền vững) với các lợi ích kinh tế hữu hình và những yêu cầu về an ninh từ các đồng minh NATO.

Vào tháng 7/2025, Chủ tịch Ủy ban châu Âu đã công bố việc sửa đổi chiến lược của EU về Bắc cực nhằm đảm bảo chiến lược này giải quyết được các thách thức mới. Đồng thời, EU đang tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực năng lượng, nguyên liệu thô cũng như quan hệ đối tác về an ninh và quốc phòng với một số quốc gia Bắc cực không thuộc EU - đặc biệt là Canada, Iceland, Na Uy và vùng Greenland.

Trong lịch sử, sự hợp tác của châu Âu với các quốc gia Bắc cực đã phát triển theo ba hướng chính: hợp tác kinh tế (năng lượng, cơ sở hạ tầng giao thông và khai thác tài nguyên), chương trình nghị sự về môi trường (biến đổi khí hậu, phát triển bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học) và nghiên cứu khoa học (nghiên cứu khí tượng, hải dương học cũng như nghiên cứu về hiện tượng tan băng). Tuy nhiên, tình hình địa chính trị hiện nay đã làm thay đổi đáng kể các lĩnh vực hợp tác này, đặc biệt là trong quan hệ với Nga.

EU đã cùng các quốc gia thành viên khác của Hội đồng Bắc cực và các “đối tác chủ chốt có cùng quan điểm” đình chỉ sự tham gia của Nga vào nhiều cơ quan hợp tác khu vực sau khi xung đột Ukraine bùng nổ vào năm 2022. Theo đó, EU đã đưa ra ba tuyên bố chung liên quan đến chính sách chung “Chiều kích phương Bắc”, Hội đồng Barents-Euro-Bắc cực và Hội đồng các quốc gia Biển Baltic.

Vào ngày 12/11/2025, Nghị viện châu Âu đã thông qua một nghị quyết mới về Bắc cực, trong đó đề cập việc gia tăng năng lực quân sự và nhấn mạnh sự cần thiết phải hợp tác với các đối tác Bắc Âu (bao gồm cả Na Uy) để chuẩn bị cho cuộc cạnh tranh địa chính trị sắp tới trong khu vực. Nghị quyết này đã được thông qua với đa số áp đảo: 510 phiếu thuận, 75 phiếu chống và 80 phiếu trắng.

Nghị quyết vạch ra một chiến lược toàn diện cho hoạt động ngoại giao của EU tại Bắc cực, bao gồm các lĩnh vực như bảo vệ môi trường và an ninh. Văn kiện này báo hiệu sự thay đổi trong chính sách Bắc cực của EU hướng tới sự hợp tác sâu rộng hơn với các quốc gia Bắc cực - đặc biệt là Na Uy - đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của khu vực này đối với an ninh năng lượng và sự ổn định địa chính trị của châu Âu.

Để bảo vệ lợi ích của châu Âu - bao gồm quyền tự do hàng hải, bảo vệ cơ sở hạ tầng hàng hải và an ninh môi trường - Nghị viện châu Âu kêu gọi hợp tác tích cực với NATO, tổ chức các cuộc tập trận chung cũng như phối hợp các nỗ lực giám sát và phòng thủ.

Ngoài ra, Nghị viện châu Âu còn khuyến khích cơ chế quản trị đa phương tại Bắc cực thông qua Hội đồng Bắc cực và các diễn đàn khu vực; điều này bao gồm việc ủng hộ nỗ lực cấp quy chế quan sát viên thường trực cho EU, tăng cường tham gia vào các thể chế Bắc cực (như Hội đồng Kinh tế Bắc cực) và mở rộng sự hiện diện của khối tại khu vực này (ví dụ, thông qua văn phòng EU mới được mở tại Nuuk). Nghị quyết cũng tái khẳng định vị thế của Bắc cực như một khu vực có tầm quan trọng chiến lược đối với EU (xét đến tác động trực tiếp của khu vực này đối với an ninh châu Âu), đồng thời lưu ý rằng EU cần vượt qua quan niệm về “tính đặc thù của Bắc cực” và lồng ghép các ưu tiên tại vùng Bắc cực vào các chiến lược chính sách rộng lớn hơn về đối ngoại, an ninh và năng lượng.

Thông qua nghị quyết này, Nghị viện châu Âu đã phát đi tín hiệu rằng Bắc cực không còn là một tiền đồn xa xôi mà là một khu vực chiến lược trọng yếu đối với nguồn cung năng lượng, an ninh, cơ sở hạ tầng kỹ thuật số và sự bền vững về môi trường của châu Âu.

Bước tiếp theo sẽ là lồng ghép nghị quyết không mang tính ràng buộc pháp lý này vào chính sách về Bắc cực đã được cập nhật của EU. Một bước tiến hướng tới điều này đã được thực hiện tại Hội nghị Thượng đỉnh EU về Bắc cực, diễn ra vào ngày 13-14/9/2026 tại Rovaniemi, thủ phủ vùng Lapland của Phần Lan.

Kết quả và quyết định chính của Thượng đỉnh EU về Bắc cực

Tham dự hội nghị có Thủ tướng Đức Friedrich Merz, Thủ tướng Phần Lan Petteri Orpo, Đại diện cấp cao của EU về chính sách đối ngoại Kaja Kallas, Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa, người đứng đầu chính phủ các nước Đan Mạch, Estonia, Latvia, Litva và Romania, cùng đại diện của Pháp, Hy Lạp, Hà Lan, Ba Lan và Thụy Điển.

Mục tiêu chính của cuộc họp - được tổ chức theo sáng kiến ​​của Thủ tướng Phần Lan - là xây dựng một cách tiếp cận chiến lược chung của EU đối với khu vực Bắc cực, nơi đã trở nên đặc biệt quan trọng đối với an ninh châu Âu.

Sau hội nghị, một thông cáo chung đã được thông qua, vạch ra lộ trình hướng tới một chiến lược Bắc cực cập nhật của EU, dự kiến ​​sẽ được trình bày vào tháng 10/2026. Các điểm chính của văn kiện này bao gồm:

1- Thông qua chiến lược Bắc cực mới: Bà Kaja Kallas đã công bố kế hoạch soạn thảo một chiến lược Bắc cực cập nhật, dự kiến ​​trình bày vào tháng 10. Vấn đề an ninh đóng vai trò trọng tâm trong chiến lược này; theo quan điểm của bà, các hoạt động quân sự gia tăng của Nga và các khoản đầu tư chiến lược của Trung Quốc tại Bắc cực buộc EU phải chuyển hướng sang đảm bảo khả năng phòng thủ tập thể. Các bên tham gia hội nghị kêu gọi EU duy trì sự hiện diện chiến lược tích cực hơn tại khu vực này. Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa tuyên bố rằng việc gia tăng chi tiêu quân sự tại Bắc cực sẽ được tính đến trong ngân sách dài hạn tiếp theo của EU.

2- Đội tàu phá băng chung của EU: Ý tưởng cùng sở hữu một đội tàu phá băng của EU đã được đưa vào thông cáo chung. Bà Kallas nhấn mạnh sự cần thiết phải thành lập đội tàu này trong bối cảnh biến đổi khí hậu và tình hình địa chính trị hiện nay. Phần Lan đề xuất đóng các con tàu này tại các xưởng đóng tàu của mình, tận dụng chuyên môn trong lĩnh vực này cũng như chia sẻ kinh nghiệm.

3- Đầu tư vào cơ sở hạ tầng xuyên biên giới: Các bên tham gia nhấn mạnh nhu cầu phát triển cơ sở hạ tầng vừa phục vụ mục đích dân sự (như cung ứng cho các khu dân cư vùng sâu vùng xa) vừa tạo điều kiện triển khai quân nhanh chóng. Các nhà lãnh đạo kêu gọi tăng cường đầu tư vào khả năng cơ động quân sự, các tuyến giao thông xuyên biên giới, cơ sở hạ tầng vệ tinh và các cơ sở vật chất khác ở khu vực phía Bắc. Các cuộc thảo luận tập trung vào việc phân bổ ngân sách để gia cố đường bộ, đường sắt và cầu tại Phần Lan, Thụy Điển và Na Uy - đảm bảo chúng chịu được trọng lượng của các loại xe bọc thép hạng nặng của NATO trong điều kiện giá rét khắc nghiệt - cũng như hiện đại hóa các cảng nước sâu ở Bắc Na Uy và xây dựng các kho dự trữ nhiên liệu, dầu và dầu bôi trơn (POL) dọc theo bờ biển Biển Barents. Hội nghị thượng đỉnh đã ủng hộ việc mở rộng mạng lưới vệ tinh của châu Âu nhằm hỗ trợ công tác định vị và giám sát hàng hải.

4- Cân bằng các ưu tiên: Tuyên bố ghi nhận rằng, mặc dù an ninh được đặc biệt chú trọng, các vấn đề như bảo vệ khí hậu, phát triển bền vững và hợp tác hòa bình vẫn nằm trong số những ưu tiên thuộc chiến lược Bắc cực của EU. Vấn đề về các dân tộc bản địa và nhu cầu hợp tác với cộng đồng địa phương trong quá trình phát triển khu vực này cũng được quan tâm đặc biệt.

5- Các mối đe dọa hỗn hợp: Thủ tướng Petteri Orpo của Phần Lan lưu ý rằng trong khi biến đổi khí hậu mở ra các tuyến đường hàng hải mới, nó đồng thời cũng khiến khu vực này trở nên dễ bị tổn thương trước các hình thức gây ảnh hưởng hỗn hợp. Văn kiện này nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường năng lực ứng phó với những thách thức như vậy.

Nhìn chung, hội nghị thượng đỉnh tại Rovaniemi đã đánh dấu một bước chuyển căn bản trong cách tiếp cận của các nhà lãnh đạo châu Âu đối với các vùng lãnh thổ phía Bắc. Bắc cực không còn bị xem đơn thuần là khu vực bảo tồn môi trường mà đã được chính thức công nhận là một “tiền tuyến” trong cuộc đối đầu địa chính trị.

Hơn nữa, Bắc cực không còn được thảo luận như một khu vực biệt lập; nó đang được tích hợp vào cái mà các nhà phân tích gọi là “cung Đông Bắc” trong chính sách an ninh của châu Âu.

Tóm lại, chính sách về Bắc cực sắp được cập nhật của EU thể hiện nỗ lực chuyển đổi Bắc cực từ một “vấn đề môi trường” đơn thuần thành một thành phần không thể thiếu trong chiến lược của châu Âu về an ninh, kinh tế và quyền tự chủ công nghệ.

Xem thêm:

>> Chiến tranh, AI và khí hậu làm nóng hội nghị lãnh đạo thế giới tại Liên hợp quốc

>> Thổ Nhĩ Kỳ muốn Nga và Ukraine chấm dứt tấn công tàu ở Biển Đen

>> Ukraine cam kết kế hoạch tác chiến “rõ ràng” để sớm nhận khoản vay từ EU