Iran cho biết đã chuyển tới Mỹ một kế hoạch nhằm mở lại eo biển Hormuz trong vòng 7 ngày, trong bối cảnh Qatar tiếp tục đóng vai trò trung gian giữa Washington và Tehran nhân Tuần lễ cấp cao Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York.

Phát biểu ngày 24/9, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết lộ trình 7 ngày có thể bắt đầu ngay sau khi Mỹ chấp thuận đề xuất.

“Nếu một số điều kiện được đáp ứng, eo biển Hormuz sẽ được mở lại vào cuối ngày thứ bảy và các cuộc đàm phán hòa bình sẽ nối lại”, ông Araghchi nói.

Cả Mỹ và Iran đều đánh giá tích cực các cuộc tiếp xúc gián tiếp do Qatar làm trung gian, song chưa bên nào cho thấy đã đạt được bước đột phá ngoại giao khi cuộc xung đột đang tiến gần mốc 7 tháng.

Giới phân tích cho rằng triển vọng đạt một thỏa thuận hòa bình toàn diện vẫn còn hạn chế do Washington và Tehran chưa thống nhất được trình tự giải quyết các vấn đề. Iran muốn trước hết giải quyết việc ngừng giao tranh, dỡ bỏ phong tỏa đường biển và giảm sức ép kinh tế, sau đó mới chuyển sang đàm phán hồ sơ hạt nhân. Trong khi đó, Mỹ muốn chương trình hạt nhân Iran được đưa vào bàn đàm phán ngay từ đầu.

Tehran trước đây nhiều lần tuyên bố sẽ không tham gia các cuộc đàm phán rộng hơn nếu Mỹ chưa dỡ bỏ phong tỏa đối với các cảng của Iran trong và xung quanh eo biển Hormuz, nới lỏng trừng phạt và bảo đảm chấm dứt các cuộc tấn công.

Kế hoạch 7 ngày của Iran có gì?

Ngoại trưởng Araghchi cho biết đề xuất mới có nhiều điểm tương đồng với biên bản ghi nhớ Mỹ - Iran được ký ngày 17/6, một thỏa thuận từng giúp giảm căng thẳng trong thời gian ngắn trước khi đổ vỡ.

Theo thỏa thuận tháng 6, Iran đồng ý cho tàu thuyền đi qua Hormuz mà không phải trả phí trong 60 ngày - khoảng thời gian dành cho các cuộc đàm phán hướng tới một thỏa thuận hòa bình lâu dài.

Đề xuất mới vẫn dựa trên khuôn khổ đó nhưng Tehran muốn rút ngắn thời gian và thay đổi trình tự thực hiện. Trước tiên các hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm tại Lebanon, sẽ phải dừng lại. Mỹ sau đó dỡ bỏ phong tỏa đường biển, nới lỏng trừng phạt đối với dầu mỏ Iran và giải phóng các tài sản của Tehran đang bị phong tỏa. Sau 7 ngày, eo biển Hormuz sẽ được mở lại. Chỉ khi đó, hai bên mới bắt đầu đàm phán về chương trình hạt nhân Iran.

Ông Urban Coningham, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), cho rằng Hormuz là một “lằn ranh đỏ” đối với Tehran và là một trong những đòn bẩy kinh tế quan trọng nhất của Iran. Điểm đáng chú ý vì thế không chỉ nằm ở thời hạn 7 ngày, mà ở trình tự mà Tehran muốn thiết lập: xử lý các vấn đề quân sự và kinh tế trước, để hồ sơ hạt nhân lại sau. Đây cũng là điểm Washington không chấp nhận. Mỹ muốn tất cả các vấn đề, đặc biệt là chương trình hạt nhân Iran, được đưa vào một gói đàm phán tổng thể ngay từ đầu.

Áp lực giá nhiên liệu trước bầu cử giữa kỳ Mỹ

Việc Iran công khai đề xuất tại Liên Hợp Quốc còn mang một tính toán khác: tạo thêm sức ép lên Washington vào thời điểm người tiêu dùng Mỹ đang phải đối mặt với giá nhiên liệu cao.

Eo biển Hormuz, nằm giữa Iran và Oman, là một trong những tuyến vận chuyển dầu khí quan trọng nhất thế giới. Gián đoạn hàng hải tại đây đã đẩy giá năng lượng tăng mạnh, tạo động lực kinh tế để cả Washington và Tehran tìm kiếm một thỏa thuận. Đối với chính quyền Tổng thống Trump, việc mở lại hoàn toàn eo biển có thể góp phần hạ nhiệt giá dầu và nhiên liệu trước cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11.

Theo ông Coningham, Tehran hiểu rõ yếu tố này và việc công khai nhấn mạnh cơ hội đạt thỏa thuận trước bầu cử là một cách gia tăng sức ép lên Washington.

Tuy nhiên, Tổng thống Donald Trump đưa ra cách lý giải khác. Trong bài phát biểu tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ngày 22/9, ông cho rằng Iran đang chờ xem đảng Cộng hòa thể hiện thế nào trong cuộc bầu cử tháng 11 và dự đoán một thỏa thuận có thể đạt được sau cuộc bỏ phiếu.

Ông Trump cũng khẳng định yếu tố bầu cử không chi phối quyết định của ông đối với Iran, đồng thời nhấn mạnh mục tiêu của Washington là ngăn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Điều đó đặt ra câu hỏi liệu triển vọng giảm giá năng lượng có đủ để chính quyền Mỹ chấp nhận trình tự đàm phán mà Iran đề xuất hay không. Theo ông Coningham, khả năng này không cao bởi bất đồng cốt lõi vẫn còn nguyên: Tehran muốn mở Hormuz và giảm sức ép trước, còn Washington muốn hồ sơ hạt nhân được giải quyết song song.

Khoảng cách Mỹ - Iran vẫn còn rất lớn

Các cuộc tiếp xúc ngoại giao vẫn tiếp tục tại New York. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 22/9 đã gặp Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và ông Jared Kushner trong cuộc trao đổi do Qatar làm trung gian. Ông Araghchi mô tả cuộc trao đổi là hiệu quả và cho biết các thông điệp vẫn tiếp tục được chuyển qua lại giữa hai bên. Tuy nhiên, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho rằng sẽ không chính xác nếu coi cuộc tiếp xúc này là một bước đột phá lớn.

Ông Burcu Ozcelik, nhà nghiên cứu cấp cao về an ninh Trung Đông, nhận định trở ngại lớn nhất hiện nay là Washington và Tehran có đánh giá khác nhau về mức độ sức ép mà mỗi bên có thể gây ra đối với đối phương.

“Mỹ dường như tin rằng phong tỏa hải quân và các biện pháp trừng phạt đang phát huy tác dụng, qua đó có thể buộc Tehran nhượng bộ thêm. Trong khi đó, Iran vẫn duy trì lập trường cứng rắn dù nền kinh tế đang chịu sức ép”, ông Ozcelik nói.

Các nhà phân tích cho rằng đề xuất 7 ngày tạo ra một lộ trình cụ thể để mở lại Hormuz nhưng chưa giải quyết được bất đồng trung tâm giữa hai bên. Tehran muốn dùng việc khôi phục tuyến hàng hải chiến lược như bước mở đầu để đổi lấy giảm sức ép quân sự và kinh tế, còn Washington muốn hồ sơ hạt nhân được giải quyết ngay trong một thỏa thuận tổng thể. Chính khác biệt này khiến Hormuz vừa có thể trở thành điểm khởi đầu cho một tiến trình ngoại giao mới, vừa tiếp tục là đòn bẩy quan trọng trong cuộc giằng co Mỹ - Iran.