Eo biển Hormuz đã trở thành điểm cốt lõi trong nỗ lực chấm dứt xung đột Mỹ-Iran. Iran muốn được giảm sức ép từ lệnh phong tỏa kinh tế của Mỹ đang gây tổn thất cho nền kinh tế. Washington yêu cầu tự do hàng hải cho các tàu thuyền qua tuyến vận chuyển dầu quan trọng của thế giới hiện bị Tehran phong tỏa.

Không bên nào muốn từ bỏ đòn bẩy trước

Theo hai nguồn tin Iran, hai quan chức khu vực và hai nhà ngoại giao phương Tây trao đổi với hãng tin Reuters, các cuộc đàm phán đang gặp trở ngại lớn do không bên nào muốn trở thành bên đầu tiên từ bỏ lợi thế mặc cả.

Tuy nhiên, phía Iran cũng nhận thức được những tổn thất kinh tế do cuộc đối đầu kéo dài gây ra. Một quan chức cấp cao Iran cho rằng cách khả thi nhất để phá vỡ thế bế tắc là xây dựng một thỏa thuận theo từng giai đoạn. Theo đó, Iran cho phép tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz, đổi lại Mỹ dỡ bỏ phong tỏa kinh tế và Tehran có thể được tiếp cận một phần tài sản đang bị đóng băng.

“Một cách để tiến về phía trước là giải quyết cuộc khủng hoảng theo từng giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên sẽ là chấm dứt phong tỏa và mở lại Hormuz”, quan chức Iran nói bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc.

Theo đó, phương án này đồng nghĩa Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ phải chấp nhận một giải pháp tạm thời khác, sau khi một thỏa thuận trước đó đổ vỡ hồi tháng 7. 

Vì vậy, thách thức đối với các nhà đàm phán không chỉ là xây dựng một thỏa thuận, mà còn phải bảo đảm những nhượng bộ trong đó đủ lâu dài để cả hai bên có thể tin tưởng.

Mỹ tin mình đang nắm lợi thế

Tổng thống Donald Trump cho biết ông tin Mỹ và Iran có thể đạt thỏa thuận sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào ngày 3/11. 

Một quan chức cấp cao châu Âu cho biết Iran “có một danh sách yêu cầu rất dài”. Trong khi đó, một quan chức Nhà Trắng cho rằng Iran đang “rất cần một thỏa thuận”, nhưng Tổng thống Trump cho rằng “đang nắm mọi quân bài” và sẽ đưa ra quyết định phù hợp nhất với lợi ích của Mỹ.

Theo quan chức này, ông Trump vẫn “sẵn sàng đàm phán với Iran trong những hoàn cảnh phù hợp”, nhưng không có nhu cầu phải thương lượng. Mỹ đang ở “vị thế rất mạnh” nhờ kiểm soát eo biển Hormuz và tình trạng nền kinh tế Iran được mô tả là “đang sụp đổ”.

Quan chức Nhà Trắng cho rằng các biện pháp trừng phạt “nghiền nát” và “một trong những cuộc phong tỏa thành công nhất trong lịch sử” đã làm tê liệt nền kinh tế Iran, khiến nước này hoàn toàn cạn kiệt nguồn lực. Theo quan chức này, Tổng thống Trump sẵn sàng để “sự sụp đổ tất yếu của Iran” diễn ra thay vì để Tehran “chơi bài” với Washington.

Thời điểm đạt thỏa thuận cũng là vấn đề

Cựu nhà đàm phán Mỹ Dennis Ross cho rằng khả năng Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ chỉ khoảng 30%. Tuy nhiên, ông nhận định cả hai bên có thể có động lực mạnh hơn để đạt thỏa thuận trước bầu cử thay vì sau đó.

“Chính cuộc phong tỏa mới thực sự đang siết chặt Iran. Nó đang bóp nghẹt họ”, ông Ross nói.

Một thỏa thuận trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ có thể mang lại lợi ích cho Tổng thống Trump, bởi việc mở lại eo biển Hormuz có thể giúp giảm căng thẳng tại vùng Vịnh, kiềm chế giá dầu và góp phần hạ giá xăng – vấn đề có ý nghĩa chính trị đối với cử tri Mỹ. Trong khi đó, cơ hội để Iran đạt được sự giảm nhẹ sức ép kinh tế cũng có thể lớn hơn khi ông Trump vẫn có động lực chính trị mạnh hơn để đạt một thỏa thuận.

Sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, theo ông Ross, Tổng thống Trump có thể chịu ít ràng buộc hơn và sẵn sàng tăng cường sức ép hoặc cân nhắc các lựa chọn quân sự.

Các cuộc đàm phán tại New York, vì vậy, đang xoay quanh một bài toán khó: Iran cần mở lại Hormuz để đổi lấy giảm sức ép kinh tế, trong khi cả Tehran và Washington đều chưa muốn từ bỏ đòn bẩy của mình trước khi nhận được những bảo đảm đủ chắc chắn từ phía bên kia.