Xung đột Mỹ - Iran không chỉ diễn ra trên chiến trường hay tại bàn đàm phán. Một mặt trận ít nhìn thấy hơn đang nằm ở những tuyến hàng hóa, các chuyến bay chở hàng, dòng dầu, hệ thống thanh toán và chuỗi cung ứng công nghệ nối Iran với Trung Quốc.

Theo điều tra của tờ Nhật báo phố Wall (WSJ) dựa trên dữ liệu hải quan Iran, trong 6 tháng đầu năm nay có khoảng 1.300 lô hàng lưỡng dụng từ Trung Quốc tới Bộ Quốc phòng Iran. Một trong những chuyến hàng này được vận chuyển bằng đường hàng không tới Tehran đúng thời điểm Mỹ và Iran ký thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, bao gồm các linh kiện điện tử có thể sử dụng để chế tạo bộ phận cho UAV và hệ thống dẫn đường tên lửa.

Những dữ liệu này cho thấy một thực tế quan trọng: Sức ép của Mỹ có thể làm thu hẹp không gian hoạt động của Iran, nhưng chưa thể cắt đứt hoàn toàn những nguồn lực giúp Tehran duy trì nền kinh tế và năng lực quân sự.

Nguồn cung thiết yếu

Theo dữ liệu hải quan được WSJ phân tích, hàng nghìn lô hàng từ Trung Quốc tới Bộ Quốc phòng Iran và các doanh nghiệp Iran trong khoảng thời gian từ tháng 1/2025 đến hết tháng 6/2026 bao gồm những mặt hàng có thể sử dụng để chế tạo UAV và các loại vũ khí khác.

Nhiều lô hàng được ghi chú theo “Điều 119” trong quy định hải quan Iran, quy định miễn hoàn toàn thuế đối với hàng nhập khẩu phục vụ quốc phòng. Các mặt hàng được đề cập bao gồm thiết bị định vị GPS, động cơ điện, linh kiện động cơ máy bay và nhiều loại thiết bị điện tử.

Trong đó, một số linh kiện được các nhà nghiên cứu cho rằng có thể sử dụng để chế tạo dòng UAV Shahed của Iran. Đây là loại UAV giá rẻ nhưng được đánh giá có khả năng gây thiệt hại đáng kể.

Kate Koren, Phó Giám đốc chương trình kinh tế của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), cho biết một số nhà cung cấp Trung Quốc có liên quan tới những linh kiện được biết là sử dụng trong UAV Shahed. Khi hoạt động vận tải đường biển của Iran bị siết chặt, đường hàng không trở thành một tuyến cung ứng ngày càng quan trọng.

Khai thác dữ liệu FlightRadar24, WSJ cho biết hãng hàng không Iran Mahan Air đã tăng số chuyến bay từ Bắc Kinh, Thượng Hải và Quảng Châu tới Tehran lên khoảng 27 chuyến mỗi tuần vào cuối tháng 4, so với chỉ 4 chuyến vào đầu tháng 3. Đến tuần đầu tháng 9, Mahan Air thực hiện 39 chuyến từ Trung Quốc tới Iran, cao gấp đôi mức trước chiến tranh.

Những con số này không có nghĩa toàn bộ hàng hóa trên các chuyến bay phục vụ mục đích quân sự. Nhưng chúng cho thấy khi một tuyến cung ứng bị chặn, Iran đã tìm cách mở rộng một tuyến khác – và Trung Quốc là điểm kết nối quan trọng.

Nguồn lực dầu mỏ giúp Iran duy trì sức chống chịu

Khi linh kiện và thiết bị giúp Iran duy trì năng lực sản xuất, thì dầu mỏ lại là nguồn tạo ra dòng tiền cho nước Cộng hòa Hồi giáo. Theo đó, Trung Quốc trở thành khách hàng lớn của dầu Iran bất chấp các biện pháp trừng phạt của Mỹ. Các quan chức Mỹ và những người am hiểu trong dòng tiền cho rằng các công ty bình phong của Trung Quốc giúp chuyển tiền, khi một số ngân hàng Trung Quốc xử lý giao dịch bằng đồng nhân dân tệ, qua đó giảm khả năng Washington giám sát các dòng tiền này.

Quan hệ năng lượng Trung Quốc - Iran không phải điều mới mẻ. Hai nước đã củng cố hợp tác mạnh hơn sau khi Tổng thống Donald Trump năm 2018 triển khai chính sách “gây sức ép tối đa” nhằm cắt giảm xuất khẩu dầu Iran và buộc Tehran đàm phán về chương trình hạt nhân.

Năm 2021, Iran và Trung Quốc ký thỏa thuận đối tác chiến lược 25 năm. Trung Quốc sau đó trở thành khách hàng lớn nhất của dầu Iran, với tỷ trọng được các nghị sĩ Mỹ dẫn lại lên tới hơn 80% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran. Một mạng lưới các ngân hàng Trung Quốc và công ty bình phong ở Hong Kong cũng được cho là đã phát triển để hỗ trợ dòng dầu và tiền vượt qua các biện pháp trừng phạt.

Đây chính là một trong những điểm khiến chiến lược gây sức ép tối đa của Washington trở nên kém hiệu quả.

Hỗ trợ công nghệ nằm trong vùng xám

Điểm đáng chú ý là dòng chuyển dịch hàng hóa giữa Trung Quốc và Iran vẫn vượt qua được các lệnh trừng phạt và hạn chế của Mỹ. Phần lớn các mặt hàng được buôn bán không nhất thiết là vũ khí hoàn chỉnh.

Đó có thể là các linh kiện điện tử, hóa chất, động cơ hoặc thiết bị có cả mục đích dân sự và quân sự. Đây đều là những sản phẩm “lưỡng dụng” có thể được sử dụng trong lĩnh vực dân sự nhưng cũng có thể trở thành thành phần của hệ thống quân sự.

Trung Quốc khẳng định nước này kiểm soát chặt chẽ hoạt động xuất khẩu hàng lưỡng dụng và phản đối các biện pháp trừng phạt đơn phương của Mỹ, cho rằng những biện pháp này vi phạm luật pháp quốc tế.

Vì vậy, bài toán đối với Washington không đơn giản. Vấn đề nằm ở việc một mạng lưới hàng nghìn giao dịch nhỏ, mỗi giao dịch có thể chỉ liên quan đến một linh kiện hoặc nguyên liệu, khi kết hợp lại có thể giúp duy trì cả một hệ sinh thái sản xuất UAV và tên lửa. Đối phó với chiến thuật này còn khó hơn cả việc ngăn chặn một chuyến tàu chở vũ khí hoàn chỉnh.

Lợi thế quân sự nhờ Trung Quốc

Sự hỗ trợ của các doanh nghiệp Trung Quốc không chỉ liên quan tới chuỗi cung ứng vật chất. Các quan chức Mỹ cho rằng hình ảnh vệ tinh được mua từ những thực thể Trung Quốc có liên quan tới một cuộc tấn công của Iran khiến 3 quân nhân Mỹ thiệt mạng. Các công ty Trung Quốc cũng được cho là đã cung cấp những tiền chất hóa học sử dụng trong quá trình sản xuất các loại tên lửa đạn đạo được sử dụng trong cuộc tấn công. Đây là bước chuyển đáng chú ý khi dữ liệu và hình ảnh vệ tinh có thể trực tiếp nâng cao năng lực tác chiến của Iran.

Mỹ từng trừng phạt 3 công ty vệ tinh Trung Quốc hồi tháng 5 vì cung cấp dữ liệu mà Washington cho rằng có thể giúp Iran nhắm mục tiêu vào lực lượng Mỹ. Đến tháng 7, Mỹ chính thức kết luận Iran đã sử dụng hình ảnh vệ tinh của Trung Quốc trước và sau một cuộc tấn công khiến 3 quân nhân Mỹ thiệt mạng.

Trung Quốc khẳng định nước này tuân thủ các quy định quốc tế và phản đối những nỗ lực “bôi nhọ Trung Quốc bằng cách gắn nước này với cuộc xung đột”. Bắc Kinh khẳng định tiếp tục hợp tác với Iran và ủng hộ mọi nỗ lực nhằm thúc đẩy hòa bình ở Trung Đông.

Thế kẹt của Mỹ

Vấn đề của Mỹ chính là việc Washington cũng có lý do để không muốn đẩy căng thẳng Mỹ - Trung lên quá cao sau những cạnh tranh trong một loạt vấn đề chiến lược khác. Nhà Trắng đã tỏ ra thận trọng trong việc đối đầu trực diện với Bắc Kinh về vấn đề Iran.

Một phần nguyên nhân nằm ở ưu tiên cải thiện quan hệ Mỹ - Trung sau cuộc chiến thương mại trước đó. Trung Quốc có những công cụ gây sức ép đối với kinh tế Mỹ, trong đó có khả năng hạn chế nguồn cung đất hiếm.

Trong bối cảnh hiện tại, duy trì quan hệ tốt với Bắc Kinh đang là ưu tiên của ông Trump. Điều đó khiến một số quan chức cấp cao Mỹ giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của vấn đề hỗ trợ Iran từ Trung Quốc.

Tuy nhiên, dư luận Mỹ cho rằng sự dè dặt đối với Trung Quốc đang làm suy yếu khả năng gây sức ép lên Tehran. Thượng nghị sĩ Mỹ Elissa Slotkin thậm chí kêu gọi ông Trump biến vấn đề Trung Quốc hỗ trợ Iran thành một nội dung trọng tâm trong chương trình nghị sự Mỹ - Trung.

Tuy nhiên, trên thực tế, Trung Quốc không hẳn đã chọn đứng về phía Iran.

Theo các nhà phân tích được WSJ dẫn lại, Bắc Kinh có lợi ích trong việc hỗ trợ Tehran duy trì sức chống chịu trước sức ép của Washington. Việc đó có thể làm giảm hiệu quả của chiến lược gây sức ép của Mỹ và khiến Washington phải phân tán nguồn lực.

Nhưng Trung Quốc cũng có những giới hạn riêng. Là nước nhập khẩu năng lượng lớn nhất thế giới, Trung Quốc chịu tác động trực tiếp nếu xung đột kéo dài và khiến giá dầu tăng mạnh. Bởi vậy, Bắc Kinh vừa có lợi ích trong việc duy trì quan hệ với Tehran, vừa không muốn cuộc xung đột vượt quá giới hạn gây tổn hại tới lợi ích kinh tế của chính mình.