Một người, một chiếc máy tính và vài công cụ AI giờ đây có thể đảm nhiệm những công việc từng cần cả ê-kíp. Công nghệ đang mở rộng cơ hội sáng tạo chưa từng có, nhưng khi số lượng phim tăng với tốc độ cấp số nhân, sự dễ dàng trong sản xuất cũng đặt ra câu hỏi: liệu nó có đang kéo theo sự dễ dãi về nội dung?

Sự bùng nổ của phim ngắn AI không còn là một thử nghiệm công nghệ nhỏ lẻ.

Theo số liệu được công bố tại Trung Quốc, chỉ trong 8 tháng năm 2026, nước này có khoảng 430.000 phim ngắn trực tuyến được phát hành, gấp 13 lần tổng số của năm trước, trong đó hơn 90% là sản phẩm do AI tạo ra. Năm 2025, lượng người xem phim ngắn tại Trung Quốc đã vượt 800 triệu người, quy mô thị trường vượt 100 tỷ nhân dân tệ. Trong số 68.000 phim ngắn bị cơ quan quản lý gỡ bỏ trong năm nay, hơn 90% nội dung bị xử lý là sản phẩm AI.

Những con số ấy cho thấy AI đang làm thay đổi một trong những điều từng tạo ra rào cản lớn nhất của điện ảnh: chi phí để biến một ý tưởng thành hình ảnh.

Nhưng khi khả năng sản xuất tăng gần như không giới hạn, một câu hỏi khác xuất hiện: thứ đang được tạo ra nhanh hơn là tác phẩm, hay chỉ là nội dung?

AI rút ngắn khoảng cách từ ý tưởng đến bộ phim

Nhà báo Hoàng Tuấn, Tổng Biên tập Tạp chí Thế giới điện ảnh, cho rằng sự bùng nổ phim ngắn hoàn toàn bằng AI khó chỉ là một trào lưu nhất thời. Bản thân ông từng thử tiếp cận, mày mò với AI từ giai đoạn đầu. Chỉ sau một quãng thời gian không theo dõi thường xuyên, khi trở lại, ông bất ngờ trước tốc độ phát triển của công nghệ và khả năng rút ngắn hàng loạt công đoạn sản xuất.

Theo ông, điều đáng chú ý không chỉ là một bộ phim vài phút có thể được làm nhanh hơn trước, mà AI đang đồng thời tác động vào cả sản xuất, phân phối và tiếp nhận.

“Trước đây, để làm một bộ phim dù ngắn, người làm phim vẫn cần một mức độ tổ chức nhất định: kịch bản, diễn viên, bối cảnh, quay phim, âm thanh, hậu kỳ… AI đang làm giảm đáng kể chi phí và nhân lực ở nhiều công đoạn. Một cá nhân có thể đảm nhiệm những công việc trước đây thuộc về cả một ê-kíp.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa với phim thử nghiệm, hoạt hình, kỹ xảo và những nhà làm phim trẻ không có nhiều nguồn lực”, nhà báo Hoàng Tuấn nhận định.

Thay đổi lớn còn nằm ở chỗ khoảng cách từ sản xuất tới phát hành gần như biến mất. Một sản phẩm vừa hoàn thành có thể lập tức được đưa lên TikTok, YouTube hay nền tảng chuyên biệt mà không cần đi qua hệ thống phát hành truyền thống.

Theo nhà báo Hoàng Tuấn, điều này đang mở rộng quyền sản xuất hình ảnh từ những người làm nghề chuyên nghiệp sang gần như bất kỳ ai có công cụ và ý tưởng. Đó là mặt tích cực không thể phủ nhận.

Đạo diễn Phạm Vĩnh Khương cũng cho rằng sẽ không công bằng nếu lấy sự dễ dãi của một bộ phận sản phẩm để phủ nhận phim ngắn hoặc phim được thực hiện bằng AI.

“Một bộ phim vài phút vẫn có thể khiến mình nghĩ rất lâu. AI cũng đang mở cơ hội cho những người có ý tưởng nhưng trước đây không đủ điều kiện thực hiện. Tôi ủng hộ cơ hội đó. Điện ảnh cần thêm tiếng nói, kể cả những tiếng nói đến từ ngoài môi trường chuyên nghiệp”, anh nói.

Vấn đề bắt đầu xuất hiện khi tốc độ tạo hình ảnh nhanh hơn tốc độ người sáng tạo suy nghĩ về điều mình muốn kể.

Phạm Vĩnh Khương cho rằng AI đang rút ngắn đáng kể khoảng cách từ một ý tưởng đến một hình ảnh trông có vẻ hoàn chỉnh. Chính sự hoàn chỉnh về thị giác có thể tạo ra ảo giác rằng câu chuyện cũng đã được giải quyết.

“AI khiến khoảng cách từ ý tưởng đến hình ảnh ngắn đi rất nhiều, nên đôi khi người làm có cảm giác rằng mình đã giải quyết được câu chuyện chỉ vì đã nhìn thấy nó hiện ra trên màn hình. Trong khi một cảnh phim trông thuyết phục về hình thức vẫn có thể chưa đúng về tâm lý”, anh nói.

Đạo diễn lấy ví dụ về một người cha mất việc nhưng giấu gia đình. Công nghệ hoàn toàn có thể tạo ra căn nhà, gương mặt, ánh sáng, thậm chí hàng loạt phương án hình ảnh chỉ trong thời gian ngắn. Nhưng tại sao người cha ấy phải giấu?

“Vì sĩ diện, vì sợ vợ lo, hay vì cảm thấy mình không còn giá trị nếu không mang tiền về? Mỗi lý do sẽ dẫn tới một cách diễn, một lời thoại, thậm chí một cách ngồi trong bữa cơm khác nhau. AI có thể giúp tôi tạo ra căn nhà, gương mặt, ánh sáng. Còn lý do để lựa chọn những chi tiết ấy, tôi phải tìm hiểu và chịu trách nhiệm”.

Đó cũng là ranh giới giữa việc có hình ảnh để kể và có điều để kể bằng hình ảnh.

Khi công thức thành công được nhân lên hàng loạt

Một đặc điểm dễ nhận thấy ở không ít phim ngắn lan truyền trên mạng là sự lặp lại mô-típ: phản bội, trả thù, thân phận bí mật, người nghèo hóa ra là tỷ phú, người bị sỉ nhục trở lại nắm quyền lực, tình yêu đổi thành thù hận chỉ sau một biến cố.

Phạm Vĩnh Khương không cho rằng những chất liệu này tự thân có vấn đề.

“Trả thù, bí mật, phản bội đều có thể trở thành chất liệu của phim hay. Khán giả thích hồi hộp, thích bất ngờ là chuyện bình thường. Người làm phim cần biết tạo sức hút, chứ không thể kể một câu chuyện thiếu hấp dẫn rồi yêu cầu khán giả phải kiên nhẫn vì mình đang làm nghệ thuật”, đạo diễn nói.

Điểm đáng bàn xuất hiện khi mọi yếu tố trong câu chuyện chỉ còn chức năng dẫn tới một cú lật tiếp theo.

Nhân vật hôm trước yêu thương có thể lập tức phản bội; người đang yếu thế bất ngờ sở hữu quyền lực tuyệt đối; nhân vật tưởng bình thường hóa ra mang thân phận đặc biệt. Nếu những thay đổi không được chuẩn bị bằng tâm lý và đời sống nhân vật, thứ khán giả nhận được chỉ là một thông tin gây sốc mới.

“Có một kiểu tình tiết khiến tôi suy nghĩ: một người bị khinh miệt vì nghèo, rồi được kính trọng khi lộ ra là người rất giàu hoặc rất quyền lực. Câu chuyện tạo cảm giác công bằng đã trở lại. Nhưng thử nghĩ kỹ, nếu người ấy vẫn nghèo thì sao? Họ có được tôn trọng không?

Khi sự hả hê qua đi, điều còn lại có thể vẫn là quan niệm rằng giá trị một người phụ thuộc vào địa vị”, Phạm Vĩnh Khương phân tích. Đó là vấn đề sâu hơn chuyện một bộ phim có “nhảm” hay không.

Một mô-típ nếu được lặp đi lặp lại trong hàng nghìn câu chuyện có thể vô tình tái sản xuất cùng một hệ giá trị. Nếu mô hình sản xuất ưu tiên thứ đang có lượt xem cao nhất, xu hướng ấy càng có khả năng được nhân lên với tốc độ mà trước đây ngành sản xuất truyền thống không thể đạt tới.

Phạm Vĩnh Khương cho rằng anh lo nhất khi người làm chỉ còn đặt niềm tin vào sức giữ chân của biến cố.

Điện ảnh còn có cách đặt máy, âm thanh, khoảng cách giữa hai người, một hành động bị bỏ dở hay điều nhân vật cố tình không nói. Đó là những lớp thông tin khiến khán giả tham gia vào câu chuyện bằng khả năng quan sát và cảm nhận, thay vì chỉ chờ dữ kiện mới xuất hiện.

“Nếu cảm xúc nào cũng được giải thích bằng lời, rồi được nhạc đẩy lên hết mức, người xem còn rất ít khoảng trống để tự khám phá”, anh nói.

Tốc độ sản xuất vì thế không nhất thiết là vấn đề. Công nghệ giải phóng con người khỏi những công đoạn tốn thời gian có thể là một bước tiến. Theo Phạm Vĩnh Khương, người làm phim hoàn toàn có thể sử dụng quãng thời gian tiết kiệm được để sửa kịch bản, nghiên cứu nhân vật hoặc thử thêm phương án.

“Chất lượng bị đánh đổi khi toàn bộ thời gian tiết kiệm được lại dùng để tăng số lượng, còn việc suy nghĩ về tác phẩm bị rút xuống mức tối thiểu”, anh nhấn mạnh.

Nói cách khác, AI có thể làm rẻ đi chi phí của một lần thử sai. Nhưng nếu lợi thế đó chỉ được chuyển thành nhiều sản phẩm hơn thay vì nhiều suy nghĩ hơn cho một sản phẩm, thị trường sẽ có thêm nội dung mà chưa chắc có thêm tác phẩm.

Ranh giới giữa nội dung dễ dãi và nội dung vi phạm

Sự bùng nổ của phim ngắn trên mạng đã bắt đầu nhận được phản ứng từ cơ quan quản lý tại Việt Nam. Cục Điện ảnh mới đây yêu cầu các nền tảng, ứng dụng, kho ứng dụng và tổ chức phổ biến phim rà soát hoạt động cung cấp “phim ngắn” trên không gian mạng, đồng thời ngăn chặn những trường hợp chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện, thủ tục và yêu cầu về phân loại phim. 

Nhà báo Hoàng Tuấn cho rằng cần phân biệt rất rõ giữa một tác phẩm bị đánh giá thấp về thẩm mỹ với một sản phẩm vi phạm.

“‘Dở’, ‘giật gân’ hay ‘thị hiếu thấp’ không đồng nghĩa với ‘vi phạm pháp luật’. Tôi cho rằng chúng ta phải tránh dùng tiêu chí thẩm mỹ để biến thành tiêu chí quản lý. Vì thế, ranh giới không nên nằm ở phim ‘hay’ hay ‘dở’, bởi một tác phẩm đơn giản, thị hiếu hay thậm chí giật gân vẫn có thể thuộc quyền lựa chọn của khán giả”.

Theo ông, ranh giới quản lý phải dựa vào tính hợp pháp, mức độ gây hại và đối tượng tiếp nhận. Những yếu tố đáng lưu ý gồm nội dung tình dục, bạo lực, kích động, giả mạo, xâm phạm quyền riêng tư, sử dụng trái phép hình ảnh và giọng nói của người thật, đặc biệt là trẻ em, hoặc khiến người xem nhầm lẫn giữa hư cấu và thông tin có thật. Cách tiếp cận này cũng đồng nghĩa không thể giải quyết vấn đề bằng việc yêu cầu khán giả “tự biết lựa chọn”.

Theo nhà báo Hoàng Tuấn, người sản xuất phải chịu trách nhiệm đầu tiên về nội dung; nền tảng chịu trách nhiệm về cơ chế phân phối và kiểm soát; nhà phát hành cần minh bạch nguồn gốc, đối tượng và cách khai thác; cơ quan quản lý xây dựng hành lang pháp lý và các chuẩn tối thiểu.

Đặc biệt, ông cho rằng thuật toán đề xuất không nên chỉ vận hành trên tiêu chí khả năng thu hút lượt xem.

“Nếu một nội dung càng gây sốc, càng sai lệch mà càng được đẩy lên thì chính cơ chế phân phối đã góp phần làm biến dạng thị trường nội dung. Tôi cho rằng đó là hướng tiếp cận phù hợp với môi trường số: không đẩy toàn bộ trách nhiệm về phía khán giả, nhưng cũng không biến Nhà nước thành cơ quan phải xem trước mọi nội dung trên Internet; nên hậu kiểm chứ không phải tiền kiểm”.

Một vấn đề khác là tính minh bạch.

Khi AI chỉ được dùng để hỗ trợ storyboard hoặc xử lý một công đoạn nhỏ, tính chất của tác phẩm rất khác với trường hợp hình ảnh, giọng nói, nhân vật và phần lớn quá trình sản xuất đều do AI tạo ra.

Theo nhà báo Hoàng Tuấn, có thể hướng tới việc công khai các mức độ sử dụng AI thay vì xây dựng thêm một “giấy phép AI”.

“Có thể phân biệt những mức như: không sử dụng AI; sử dụng AI hỗ trợ một phần; sử dụng AI trong một số công đoạn; hoặc tác phẩm được tạo ra chủ yếu bằng AI. Sự minh bạch này đặc biệt cần thiết khi tác phẩm sử dụng hình ảnh, giọng nói, khuôn mặt hoặc dữ liệu của người khác. Khán giả có quyền biết mình đang xem một tác phẩm được sáng tạo theo phương thức nào”, ông nói.

Khi khả năng sản xuất được mở rộng cho gần như bất kỳ ai, các “bộ lọc” văn hóa cũng đứng trước yêu cầu phải thay đổi.

Nhà báo Hoàng Tuấn cho rằng báo chí văn hóa, phê bình điện ảnh, liên hoan phim và hệ thống giải thưởng không thể chạy theo việc giới thiệu mọi sản phẩm mới xuất hiện. Khi số lượng nội dung tăng theo cấp số nhân, chức năng quan trọng hơn là giúp công chúng định hướng giữa một biển nội dung, phân tích giá trị nghệ thuật, tính sáng tạo, nguồn gốc và phương thức tác phẩm được tạo ra.

AI đang làm cho quyền tạo ra hình ảnh trở nên bình đẳng hơn. Đó có thể là cơ hội rất lớn với người trẻ, nghệ sĩ độc lập hay những câu chuyện trước đây không có đủ ngân sách để tồn tại trên màn ảnh.

Nhưng chính lúc chi phí để “làm ra một bộ phim” giảm xuống, giá trị của câu hỏi “Tại sao phải làm bộ phim này?” lại tăng lên.

Công nghệ có thể giúp một ý tưởng xuất hiện trên màn hình gần như tức thời. Nó không thể thay người sáng tạo quyết định hình ảnh ấy có đáng tồn tại hay không, câu chuyện ấy đang nói điều gì về con người và người làm phim sẽ chịu trách nhiệm thế nào với thứ mình đưa ra trước hàng triệu người xem.