Những câu chuyện trả thù, đổi đời, lộ thân phận, tình tiết dồn dập và những tập phim chỉ kéo dài vài phút đang xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội. Không ít người thừa nhận nội dung dễ đoán, đôi lúc vô lý nhưng vẫn xem hết tập này sang tập khác. Điều gì đang giữ họ lại trước màn hình?

Chỉ cần dừng lại vài giây trước một đoạn phim trên Facebook hay TikTok, người xem rất dễ tiếp tục được đề xuất những nội dung tương tự. Nhân vật vừa bị sỉ nhục, thân phận thật chưa kịp hé lộ thì tập phim kết thúc. Người xem lướt tiếp, một tập nữa xuất hiện. Nếu muốn biết chuyện gì xảy ra sau đó, họ có thể phải xem quảng cáo, chờ mở khóa hoặc chuyển sang một ứng dụng chuyên cung cấp phim ngắn.

Trên những nền tảng như ReelShort, NetShort, DramaWave, PineDrama, FreeReels..., một bộ phim có thể được chia thành 50-100 tập, nhưng mỗi tập chỉ dài vài phút. Nhiều nền tảng cung cấp một phần nội dung miễn phí trước khi yêu cầu người dùng xem quảng cáo, nạp điểm hoặc mua gói thành viên để tiếp tục theo dõi.

Điều đáng chú ý là sức hút của loại hình này không nhất thiết đến từ một câu chuyện phức tạp. Ngược lại, nhiều bộ phim dựa trên những mô-típ quen thuộc đến mức người xem có thể đoán trước kết quả: người nghèo bị khinh miệt rồi bất ngờ lộ thân phận giàu có; nhân vật bị phản bội trở lại trả thù; người yếu thế cuối cùng được minh oan; một bí mật gia đình được kéo dài qua hàng chục tập.

Biết trước rồi, tại sao vẫn xem?

Vì sao nội dung dễ đoán vẫn giữ chân người xem?

Mai Anh, 28 tuổi, cho biết cô bắt đầu chú ý đến phim ngắn AI khi những đoạn video liên tục xuất hiện trên Facebook Reels. Ban đầu, cô chỉ dừng lại vì hình ảnh có phần lạ mắt. Một số nhân vật có biểu cảm chưa thật tự nhiên, chuyển động đôi lúc cứng, nhưng tình huống xảy ra rất nhanh.

Cô không chủ động tìm phim. Chính những đoạn video được đề xuất đã dẫn cô từ tập này sang tập khác, rồi từ mạng xã hội sang ứng dụng chuyên phim ngắn.

“Ban đầu tôi chỉ định xem vài phút lúc nghỉ trưa. Tuy nhiên, các tập thường kết thúc ngay khi nhân vật sắp lộ bí mật hoặc một cuộc đối đầu chuẩn bị xảy ra. Cảm giác “xem thêm một tập cũng không mất bao lâu” khiến thời gian theo dõi kéo dài hơn dự định”, cô nói.

Một trường hợp khác, Thu Phương, 34 tuổi, ban đầu chỉ xem nội dung miễn phí và chấp nhận quảng cáo để mở tập. Sau đó, khi câu chuyện bị dừng đúng lúc cao trào, cô bắt đầu mua xu. Mỗi lần thanh toán không lớn, nhưng việc theo dõi đồng thời nhiều bộ phim khiến khoản tiền cộng dồn tăng lên.

Những trải nghiệm này cho thấy sức hút của phim ngắn không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở cách nội dung được chia nhỏ, phân phối và đặt trước người xem.

TS Hà Thanh Vân (Đại học Văn Lang) giảng dạy các môn Truyền thông số và truyền thông mạng xã hội, Truyền thông cho văn học nghệ thuật ở bậc cao học, cho rằng cần nhìn hiện tượng này từ chính nhu cầu cảm xúc của công chúng.

Theo bà, nhiều phim ngắn AI đánh rất nhanh vào những mong muốn quen thuộc: người yếu thế được bênh vực, kẻ xấu bị trừng phạt, một cuộc đoàn tụ xảy ra hay một nhân vật bất hạnh bất ngờ đổi đời. Cốt truyện thường đơn giản, tuyến chính diện - phản diện rõ nên người xem không cần nhiều thời gian để hiểu tình huống.

TS Hà Thanh Vân phân tích: “Công chúng có thể đoán được kết cục dễ dàng nhưng vẫn muốn chứng kiến nó diễn ra. Chẳng hạn, biết nhân vật bị coi thường cuối cùng sẽ được công nhận, khán giả vẫn chờ xem sự công nhận ấy đến vào lúc nào và khiến những người từng khinh miệt hay làm hại họ phản ứng ra sao.

Dễ đoán vẫn có thể hấp dẫn, bởi người xem còn tìm kiếm cảm giác sự mong đợi của mình được thỏa mãn. Tâm lý con người bao giờ cũng mong chờ vào sự ‘thiện thắng ác’, ‘người tốt được đền bù’”.

Ngay cả những chi tiết phi lý chưa chắc đã khiến người xem lập tức rời đi. Khi mục tiêu là giải trí trong vài phút, một bộ phận khán giả có thể chấp nhận tạm thời bỏ qua sự thiếu logic để chờ kết cục, xem vì tò mò hoặc đơn giản vì thấy câu chuyện đủ gây chú ý để tiếp tục.

TS Hà Thanh Vân cho rằng thuật toán của mạng xã hội và các nền tảng phim số cũng góp phần duy trì vòng xem đó. Một khi người dùng đã dừng lại, xem hết hoặc tương tác với một loại nội dung, những phim tương tự tiếp tục xuất hiện trong các lần truy cập sau.

Người xem vì thế không phải mỗi lần đều đưa ra một quyết định lớn kiểu “tối nay tôi sẽ dành hai tiếng xem phim”. Họ chỉ liên tục đưa ra hàng chục quyết định rất nhỏ: xem thêm một tập, thêm vài phút, thêm một đoạn nữa.

Từ vài phút giải trí thành hàng giờ theo dõi

Một đặc điểm dễ nhận thấy của nhiều phim ngắn là mật độ biến cố dày đặc. Nhân vật vừa gặp một bất công thì lập tức xuất hiện câu hỏi ai sẽ giải oan. Bí mật vừa được hé lộ một phần thì phim chuyển sang phản ứng của những người xung quanh. Một nút thắt vừa tháo xong, nút khác lập tức xuất hiện.

Tập phim thường không kết thúc sau khi tình huống đã được giải quyết, mà kết thúc ngay trước thời điểm người xem nhận được câu trả lời.

Theo TS Hà Thanh Vân, chính trạng thái chờ đợi liên tục này có thể trở thành động lực khiến người xem bước sang tập tiếp theo:

“Cách kể này liên tục đặt người xem vào trạng thái chờ đợi, chẳng hạn như vừa xuất hiện một bất công thì họ chờ sự giải oan, vừa hé lộ một bí mật thì họ muốn biết người liên quan sẽ phản ứng thế nào. Khi tập phim dừng đúng lúc ở vấn đề chưa được giải đáp, cảm giác dang dở có thể trở thành động lực xem tập phim tiếp theo.

Điểm đáng chú ý ở kiểu phim ngắn nhiều tập này là mật độ những lần khơi gợi mâu thuẫn rồi trì hoãn sự thỏa mãn được xem mở nút. Một nút thắt vừa được tháo thì nút thắt khác xuất hiện. Người xem có thể liên tục tự nhủ kiểu như ‘xem thêm một tập cho biết’, trong khi thời điểm được biết trọn vẹn cứ bị đẩy lùi về phía trước”.

Đáng chú ý, nhịp kể nhanh cũng làm giảm khoảng nghỉ để người xem cân nhắc điều vừa xảy ra có hợp lý hay không. Khi biến cố nối biến cố, khán giả ít có thời gian đặt câu hỏi tại sao nhân vật lại hành động như vậy, tâm lý đã được xây dựng đủ chưa hay chi tiết vừa xuất hiện có thực sự phục vụ câu chuyện.

Tuy nhiên, theo TS Hà Thanh Vân, việc sử dụng cao trào liên tục không phải lúc nào cũng đem lại hiệu quả. Vấn đề của phê bình không phải bộ phim có nhiều biến cố hay không, mà là những biến cố ấy có giúp làm sáng tỏ nhân vật, phát triển câu chuyện hay chỉ tạo ra thêm một lý do để trì hoãn cái kết.

“Nếu những lần gây sốc, tạo cao trào cứ liên tục mà không giải quyết thỏa đáng hay không tạo thêm ý nghĩa, thì sự tò mò ban đầu của công chúng cũng có thể chuyển thành mệt mỏi và chán ngán vì tính chất một màu không thay đổi”, bà nói.

Một lý do khác khiến phim ngắn dễ chen vào quỹ thời gian của người dùng nằm ở chính cảm giác về độ dài.

Một bộ phim điện ảnh 120 phút đòi hỏi người xem ý thức ngay từ đầu rằng họ cần dành ra hai giờ. Trong khi đó, một tập dài hai hoặc ba phút gần như không tạo cảm giác về một cam kết thời gian đáng kể.

TS Hà Thanh Vân phân tích: “Khi xem một bộ phim hai giờ dù trên máy tính hay ở rạp, người xem sẽ biết mình sắp phải dành một khoảng thời gian tương đối lớn. Nhưng với một video dài một vài phút, họ lại chỉ thấy trước mắt một khoảng thời gian rất nhỏ, không đáng kể. Rồi hàng chục quyết định ‘xem thêm một chút nữa’ có thể cộng lại thành hàng giờ mà không xuất phát từ một dự định xem lâu ngay từ đầu”.

Ngay cả khi hàng chục tập đang kể cùng một câu chuyện, việc chia nhỏ vẫn tạo ra cảm giác dễ bắt đầu, dễ dừng và dễ quay lại. Trong khi nhiều phim dài cần thời gian để thiết lập bối cảnh, quan hệ, tính cách, phim ngắn thường đẩy mâu thuẫn lên rất sớm để người xem gần như lập tức nhận được một phần thưởng cảm xúc.

Bên cạnh cấu trúc nội dung, thiết kế nền tảng cũng có vai trò đáng kể. Các tín hiệu như thời gian xem, việc người dùng xem hết hay bỏ qua được sử dụng để tiếp tục cá nhân hóa nội dung. Tự động phát khiến quyết định “xem hay không xem” đôi khi biến thành trạng thái mặc định: tập tiếp theo đã chạy trước khi người dùng kịp chủ động lựa chọn.

Khi người xem quen với nhịp kích thích liên tục

Từ sự phổ biến của video ngắn, một câu hỏi ngày càng được đặt ra: nếu một người thường xuyên tiếp nhận nội dung được thiết kế để vài chục giây lại có một kích thích mới, khả năng tập trung vào những tác phẩm dài hơn có bị ảnh hưởng?

TS Hà Thanh Vân cho rằng nguy cơ trước tiên liên quan tới khả năng duy trì và điều khiển sự chú ý. Bà dẫn các nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa mức độ sử dụng video ngắn và một số vấn đề về sự tập trung, trí nhớ hay khả năng phản ứng. Tuy nhiên, cần lưu ý đây là mối liên hệ, không đồng nghĩa có thể đơn giản kết luận rằng cứ xem phim ngắn là sẽ mất khả năng tập trung.

Một tác động dễ quan sát hơn là sự cạnh tranh về thời gian. Mỗi lần xem thêm một video dường như rất nhỏ, nhưng nhiều quyết định như vậy có thể chiếm mất quãng thời gian vốn dành cho đọc sách, xem một tác phẩm dài hoặc thực hiện những hoạt động cần sự tập trung liên tục.

Từ góc độ tiếp nhận văn hóa nghệ thuật, TS Hà Thanh Vân đặc biệt lưu ý tới sự thay đổi về kỳ vọng nhịp độ: “Khi đã quen với việc vài chục giây phải xuất hiện một biến cố, người xem có thể sốt ruột trước những đoạn phim xây dựng bối cảnh công phu, những trang văn miêu tả hoặc một cuộc đối thoại nhiều hàm ý. Họ dễ muốn biết ngay chuyện gì xảy ra tiếp theo, trong khi giá trị của tác phẩm còn nằm ở cách một tâm trạng hình thành, một quan hệ biến đổi hay một chi tiết dần bộc lộ ý nghĩa”.

Nguy cơ không chỉ nằm ở việc một người có đủ kiên nhẫn để xem hết một bộ phim hay không. Nó còn liên quan đến tiêu chí mà người xem dùng để đánh giá tác phẩm. Nếu tốc độ kích thích, sự ngắn gọn và khả năng hiểu ngay trở thành thước đo chính của “hấp dẫn”, những tác phẩm có cách kể chậm hơn rất dễ bị kết luận là “không có gì xảy ra” trước khi người xem kịp bước vào thế giới mà tác phẩm xây dựng.

Dù vậy, sẽ cực đoan nếu từ đó xem phim ngắn như một loại hình cần loại bỏ.

Một tập phim dài ba phút có thể phục vụ đúng nhu cầu giải trí trong ba phút. Một người hoàn toàn có thể xem phim ngắn trên đường đi làm, lúc nghỉ trưa và tối vẫn đọc sách hoặc dành hai giờ cho một bộ phim điện ảnh. Vấn đề nằm ở chỗ hành vi đó có còn là một lựa chọn có ý thức hay đã trở thành chuỗi thao tác mà người dùng thực hiện gần như tự động.

Bởi vậy, trách nhiệm cũng không thể chỉ đặt lên cá nhân bằng một lời khuyên đơn giản: “Không thích thì đừng xem” hay “Không muốn mất thời gian thì tự tắt điện thoại”.

Nền tảng quyết định nội dung nào xuất hiện trước người dùng, cách tập phim được nối tiếp, mức độ dễ dàng của việc tự động phát và cơ chế khuyến khích tương tác. Nhà phát hành quyết định cách chia tập, đặt điểm dừng và mô hình mở khóa. Gia đình và nhà trường có vai trò giúp trẻ em, thanh thiếu niên hiểu cách nội dung số được thiết kế để giành lấy sự chú ý. Người dùng, ở chiều ngược lại, cần biết mình đang dành bao nhiêu thời gian và vì sao mình tiếp tục xem.

Điều cần thiết vì thế không phải dựng lên một ranh giới giữa “người xem phim ngắn” và “người thưởng thức nghệ thuật nghiêm túc”, càng không phải phủ nhận một loại hình chỉ vì nó ngắn.

Câu hỏi quan trọng hơn là: trong một môi trường mà nội dung gần như vô tận và tập tiếp theo luôn chỉ cách một lần chạm, người xem có còn là người quyết định khi nào bắt đầu và khi nào dừng lại?

Khi câu trả lời không còn hoàn toàn chắc chắn, vấn đề đã vượt khỏi phạm vi sở thích cá nhân. Nó trở thành câu chuyện về cách các nền tảng thiết kế sự chú ý, cách nhà sản xuất biến tò mò thành thời gian xem và doanh thu, cũng như năng lực của mỗi người trong việc giành lại quyền lựa chọn trước một dòng nội dung không bao giờ kết thúc.