Sau hơn bốn năm xung đột Nga - Ukraine, vai trò của năng lượng cũng có nhiều thay đổi: từ yếu tố tạo ra sự phụ thuộc lẫn nhau giữa Nga và châu Âu, nay ngày càng trở thành một mặt trận gây sức ép kinh tế và là mục tiêu trực tiếp trong xung đột.

Một trong những thay đổi lớn nhất là sự suy giảm mạnh quan hệ năng lượng Nga - Liên minh châu Âu (EU). Theo thông cáo của Hội đồng EU tháng 1/2026, nhập khẩu dầu mỏ và khí đốt từ Nga đã giảm đáng kể trong những năm gần đây. Năm 2025, dầu mỏ Nga chiếm chưa tới 3% lượng dầu nhập khẩu của EU, trong khi khí đốt Nga vẫn chiếm khoảng 13% lượng khí đốt nhập khẩu, trị giá hơn 15 tỷ euro. EU cũng đã thông qua lộ trình từng bước chấm dứt nhập khẩu khí đốt Nga, bao gồm cả khí đốt qua đường ống và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG).

Trao đổi với phóng viên VOV, Tiến sĩ chính trị Yulia Melnikova, Trưởng chương trình “Châu Á và Á - Âu” của Hội đồng Các vấn đề quốc tế Nga nhận định: “Trong một thời gian dài, chúng tôi cho rằng việc các tuyến dầu khí từ Nga sang châu Âu đi qua Ukraine sẽ góp phần hạn chế đối đầu và duy trì hợp tác năng lượng Nga - châu Âu. Tuy nhiên, hiện nay hợp tác này đã giảm xuống gần như bằng không. EU đang từng bước từ bỏ năng lượng Nga: nhập khẩu dầu đã cơ bản dừng, ngoại trừ một số nước không giáp biển; nguồn cung khí đốt cũng ngày càng thu hẹp. Khí tự nhiên hóa lỏng( LNG) của Nga, trong đó có từ dự án Yamal LNG, vẫn hiện diện tại thị trường châu Âu nhưng khối lượng đang giảm”.

Tuy nhiên, việc quan hệ thương mại năng lượng Nga - châu Âu suy giảm không đồng nghĩa với năng lượng mất đi vai trò trong xung đột mà ngược lại vấn đề được quan tâm nhiều hơn là khả năng duy trì, bảo vệ và khôi phục cơ sở hạ tầng năng lượng.

Thời gian qua, cả Nga và Ukraine đều tăng cường sử dụng các phương tiện tấn công tầm xa, trong đó có UAV, nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng của nhau, làm gia tăng sức ép đối với khả năng bảo đảm nhiên liệu và năng lượng của cả hai bên.

Tại Nga, các cuộc tấn công bằng UAV đã gây hư hại và làm gián đoạn hoạt động tại một số cơ sở lọc dầu. Chính phủ Nga đã yêu cầu tăng cường bảo vệ, dự phòng công suất và đẩy nhanh việc khôi phục các nhà máy bị ảnh hưởng, đồng thời triển khai các biện pháp nhằm bảo đảm nguồn cung và ổn định thị trường nhiên liệu trong nước.

Ở chiều ngược lại, các cuộc tấn công của Nga cũng gây thiệt hại cho cơ sở năng lượng Ukraine, làm gia tăng sức ép đối với khả năng bảo đảm điện và sưởi ấm khi mùa đông đang đến gần. Theo Chính phủ Ukraine, đến cuối tháng 8, nước này đã dự trữ 14,6 tỷ m³ khí đốt; đến đầu tháng 9, hơn 79% số nhà ở thuộc diện chuẩn bị đã đủ điều kiện bước vào mùa sưởi ấm. Tuy nhiên, Ukraine vẫn xác định mùa đông là một trong những thách thức chính và cần đẩy nhanh sửa chữa, tăng cường bảo vệ các cơ sở trọng yếu.

Một số chuyên gia cho rằng sức ép đối với hệ thống năng lượng Ukraine còn đến từ tình trạng thiếu nguồn lực duy trì và khôi phục.

Nhà khoa học chính trị Nga Alexander Dudchak, Viện các nước SNG nhận định, việc xung đột tiếp diễn cùng tình trạng thiếu kinh phí có thể khiến hệ thống năng lượng Ukraine gặp khó khăn nghiêm trọng trong mùa đông tới. Chuyên gia Ukraine trong lĩnh vực năng lượng, Stanislav Ignatiev cho rằng mùa đông này rất khắc nghiệt với Ukraine khi hệ thống hiện hoạt động ở giới hạn khả năng kỹ thuật do những thiệt hại nghiêm trọng. Theo ông, ý tưởng của chính phủ Ukraine về việc sưởi ấm nhà cửa bằng củi trong mùa đông tới dường như không khả thi bởi chi phí cao.

Không chỉ tác động trực tiếp vào cơ sở hạ tầng, xung đột cũng thúc đẩy quá trình tái định hướng các dòng năng lượng quốc tế. Khi thị trường châu Âu đối với năng lượng Nga thu hẹp, nước này lại đẩy mạnh xuất khẩu sang các thị trường châu Á, trong khi các nước châu Âu tìm kiếm và mở rộng những nguồn cung thay thế.

Tiến sĩ chính trị Yulia Melnikova đánh giá: “Việc gián đoạn kênh cung cấp năng lượng từ Nga sang châu Âu khiến nhiều nước bắt đầu đa dạng hóa các hướng xuất khẩu năng lượng. Các hành lang cung cấp dầu và khí thay thế đang hình thành. Ở chiều ngược lại, dầu và khí đốt của Nga ngày càng được chuyển nhiều hơn sang châu Á. Vì vậy, các dòng chảy đang được tái định hướng”.

Quá trình này cũng khiến các biện pháp trừng phạt liên quan đến năng lượng ngày càng tập trung vào việc hạn chế khả năng Nga duy trì các kênh xuất khẩu. Liên quan tới gói trừng phạt mới của Mỹ nhằm gia tăng sức ép đối với các nước tiếp tục mua dầu khí Nga, bà Melnikova cho rằng dư địa để những biện pháp mới tạo ra thay đổi mang tính hệ thống đối với Nga đã thu hẹp, khi phần lớn các biện pháp trừng phạt lớn đã được áp dụng.

Theo bà Melnikova, những bước đi tiếp theo, trong đó có việc siết hoạt động của “đội tàu bóng tối” - mạng lưới vận tải và hậu cần được sử dụng để duy trì hoạt động xuất khẩu năng lượng trong điều kiện bị áp đặt các lệnh trừng phạt, vẫn có thể làm gia tăng chi phí và khó khăn với hoạt động xuất khẩu năng lượng của Nga, nhưng khó làm thay đổi căn bản cơ chế mà Nga đã xây dựng để thích ứng với các biện pháp trừng phạt.

Như vậy, trong bối cảnh mùa đông đang đến gần, năng lượng không chỉ là bài toán an ninh trước mắt của cả Nga và Ukraine, mà còn góp phần định hình lại các dòng chảy năng lượng và quan hệ năng lượng quốc tế.

Xem thêm:

>> EU đang quân sự hóa Bắc cực như thế nào?

>> Nóng thế giới hôm nay 28/9: Nga nói gì về tương lai đường ống Nord Stream?