Khoảng cách số với người cao tuổi

Chuyển đổi số đang ngày càng hiện diện sâu rộng trong sản xuất, kinh doanh và đời sống. Tuy nhiên, với người cao tuổi, khoảng cách giữa việc sở hữu thiết bị và năng lực sử dụng thực tế vẫn là một bài toán lớn. Nhìn từ câu chuyện của những người đi đầu làm kinh tế cho đến thực tiễn tại cơ sở, việc thu hẹp khoảng cách số không chỉ cần hạ tầng mà đòi hỏi những giải pháp hỗ trợ thiết thực, kiên trì.

Ông Nguyễn Văn Quang, Giám đốc Công ty TNHH Chiếu cói Quang Minh, xã Phát Diệm, tỉnh Ninh Bình là một trong những người cao tuổi làm kinh tế được Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam vinh danh năm 2022. Doanh nghiệp duy trì các sản phẩm chiếu cói, mây tre đan thủ công, với khoảng 50 lao động tại cơ sở, xuất khẩu chủ yếu sang thị trường châu Âu, Mỹ.

Sản phẩm của Công ty TNHH Chiếu cói Quang Minh ở Ninh Bình vẫn được làm hoàn toàn thủ công, nhưng nhiều khâu từ giao dịch với khách hàng đến thanh toán, kê khai thuế, khai báo hải quan đã được thực hiện trên môi trường số.

Ông Quang cho biết, internet giúp doanh nghiệp cập nhật thông tin, đăng ký các hội chợ chuyên ngành ở nước ngoài và tiếp cận khách hàng. Với hàng thủ công, việc gặp trực tiếp vẫn quan trọng bởi khách hàng cần xem mẫu thật, đánh giá chất lượng trước khi đặt hàng. Sau khi kết nối tại các hội chợ, phần lớn quá trình trao đổi được thực hiện trực tuyến qua hình ảnh, Zalo... Khi hai bên thống nhất, mẫu thật được gửi sang đối tác kiểm tra trước khi chốt đơn. Công nghệ số cũng hỗ trợ đắc lực cho các công việc phía sau đơn hàng như chuyển tiền, cập nhật thông tin ngân hàng, kê khai thuế và hải quan điện tử.

“Ngày xưa đi khai hải quan, thuế... là cứ phải cầm viết tay đến tận nơi. Thế nhưng bây giờ mình có thể ngồi bất cứ đâu kê khai, bấm một cái là xong”, ông Quang cho biết.

Chuyển đổi số không thay thế nghề thủ công mà giúp doanh nghiệp rút ngắn khoảng cách với khách hàng, giảm thời gian xử lý giao dịch. Tuy nhiên, chính trong quá trình làm việc, ông Quang cũng nhận thấy khoảng cách về kỹ năng số giữa các thế hệ.

Ông Quang thẳng thắn: "Thế hệ của chúng tôi giờ lạc hậu, lỗi thời rồi. Những công việc liên quan đến kế toán, ngân hàng, kinh doanh hay các thao tác số tại doanh nghiệp đều cần những người trẻ có kỹ năng đảm nhiệm. Bản thân tôi và nhiều người cùng thế hệ không trực tiếp thực hiện được các thao tác trên nền tảng số mà cần có người hỗ trợ".

Bà Phạm Thị Kim, Chủ tịch Hội Người cao tuổi xã Phát Diệm, tỉnh Ninh Bình cho biết, người cao tuổi tại địa phương không chỉ tham gia các hoạt động hội mà còn có nhiều hội viên tiếp tục sản xuất, kinh doanh. Một số hội viên ngoài 80 tuổi vẫn duy trì công việc sản xuất, kinh doanh, dù số này không nhiều. Tuy nhiên, việc tích cực đi đầu trong làm kinh tế không đồng nghĩa với việc người cao tuổi đã thành thạo công nghệ.

“Cầm tay chỉ việc” thu hẹp khoảng cách số

Bà Phạm Thị Kim, cho biết, địa phương có khoảng 7.000 hội viên. Tuy nhiên, chỉ hơn 30% biết sử dụng điện thoại thông minh.  Không ít người được con cháu mua cho điện thoại thông minh, thậm chí là thiết bị có cấu hình tốt. Nhưng với họ, chiếc điện thoại chủ yếu vẫn để nghe cuộc gọi. Những thao tác như gọi đi, đọc thông tin, sử dụng ứng dụng hay tìm kiếm nội dung trên mạng lại không đơn giản.

Xã Phát Diệm có 16 chi hội trưởng tương ứng với 16 thôn nhưng chỉ hơn một nửa trong số này biết sử dụng nhóm Zalo chung. Khi triển khai công việc, cán bộ hội phải gọi điện, in tài liệu hoặc trực tiếp mang đến tận nơi. Một số hội viên ở độ tuổi khoảng 60 cũng chưa quen với những thao tác cơ bản trên máy tính như sử dụng chuột, mở văn bản hay xử lý thông tin điện tử.

Vì thế câu chuyện không còn nằm ở việc người cao tuổi có thiết bị hay không, mà ở chỗ họ có thể tự sử dụng thiết bị đó đến đâu. Hạ tầng số, thiết bị và các nền tảng trực tuyến ngày càng phổ biến, nhưng nếu người sử dụng thiếu kỹ năng và sự tự tin, những tiện ích ấy vẫn khó đi vào đời sống.

Tại Phát Diệm, địa phương đã đầu tư các điều kiện hỗ trợ tiếp cận công nghệ. Kiosk thông minh được đặt tại các trung tâm hành chính công, máy tính cũng lắp đặt tại các thôn. Công tác tuyên truyền, hướng dẫn kỹ năng số cho người dân được triển khai. Tuy nhiên, với người cao tuổi, có thiết bị mới chỉ là bước đầu. Điều cần thiết tiếp theo là hướng dẫn đúng cách và có người đồng hành.

Trước thực tế này, bà Kim cho rằng việc hướng dẫn người cao tuổi cần bắt đầu từ những thao tác sát với nhu cầu hằng ngày, thay vì cùng lúc làm quen với quá nhiều ứng dụng. Có thể bắt đầu từ những việc đơn giản như mở, đọc tin nhắn Zalo, xem thông báo, gọi video cho con cháu, tham gia nhóm của chi hội, tra cứu thông tin hoặc thực hiện một số thủ tục trực tuyến.

Khi đã thành thạo những thao tác cơ bản, người cao tuổi có thể tiếp tục làm quen với các dịch vụ số phức tạp hơn như thanh toán điện tử, ngân hàng số hoặc các nền tảng phục vụ sản xuất, kinh doanh.

Cách hướng dẫn cũng cần phù hợp với từng người. Đây là lúc các Tổ công nghệ số cộng đồng có thể phát huy vai trò. Một buổi tập huấn đông người có thể truyền đạt nhiều nội dung, nhưng không phải ai cũng có thể ghi nhớ và tự thực hiện ngay. Với những người cao tuổi sức khỏe hạn chế, ngại đi lại hoặc khó tham gia các buổi hướng dẫn tập trung, việc hỗ trợ trực tiếp tại nhà sẽ phù hợp hơn.

Thành viên tổ có thể hướng dẫn ngay trên chiếc điện thoại họ đang sử dụng, từ những thao tác đơn giản như mở tin nhắn, đọc thông báo đến sử dụng các dịch vụ trực tuyến. Người đã biết một số thao tác có thể học thêm, còn người còn lúng túng được chỉ từ những bước cơ bản và thực hành nhiều lần. Việc hỗ trợ cũng cần được duy trì thường xuyên, thay vì chỉ thực hiện qua những đợt tập huấn.

Gia đình cũng là một mắt xích quan trọng. Con cháu có thể hỗ trợ người cao tuổi làm quen với điện thoại, đồng thời hướng dẫn cách bảo vệ tài khoản, không cung cấp mã xác thực, không truy cập đường link lạ và nhận biết những dấu hiệu bất thường trên môi trường mạng.

Mục tiêu không phải để người cao tuổi sử dụng thật nhiều ứng dụng hay trở thành người am hiểu công nghệ. Quan trọng hơn là họ có thể tự làm được những việc cần thiết, từ đọc một thông báo, gọi video cho người thân đến tiếp cận dịch vụ công hay thực hiện một giao dịch đơn giản.

Khi người sử dụng có thể tự thao tác, thiết bị mới thực sự trở thành công cụ phục vụ cuộc sống. Khi đó, chuyển đổi số không chỉ dừng ở việc đưa thiết bị và nền tảng đến cơ sở, mà tiếp tục được nối dài bằng kỹ năng và sự tự tin của người sử dụng. Thu hẹp khoảng cách số vì thế không nhất thiết bắt đầu bằng một thiết bị mới. Điều cần thiết chỉ là một người kiên nhẫn ngồi bên cạnh, chỉ từng thao tác và hướng dẫn đến khi họ có thể tự mình làm được.