Làng muối Tuyết Diêm, xã Xuân Cảnh, tỉnh Đắk Lắk được hình thành từ đầu thế kỷ XIX và tồn tại cho đến ngày nay. Trải qua gần 200 năm, người dân nơi đây vẫn bám đất, bám làng, gìn giữ nghề làm muối truyền thống. Cứ đến tháng 8 âm lịch hằng năm, diêm dân lại tề tựu về đình làng tổ chức Lễ Tế thu và giỗ Tổ nghề muối. Đây là nét đẹp văn hóa cộng đồng được gìn giữ, lưu truyền qua nhiều thế hệ, đồng thời là dịp gắn kết cộng đồng làng nghề.

Đình làng muối Tuyết Diêm, xã Xuân Cảnh, nhộn nhịp nhất vào dịp Lễ Tế thu và giỗ Tổ nghề muối. Đây là lúc những diêm dân tề tựu về đình làng để chuẩn bị lễ vật, cúng tế. Đàn ông lo hương hoa, trà quả; phụ nữ chuẩn bị mâm lễ dâng lên Tổ nghề. Khi mọi việc đã xong xuôi, nghi thức cúng tế được tiến hành trang trọng theo lệ cổ truyền.

Tùy từng năm, các bô lão trong làng lựa chọn thời điểm cúng tế và người đảm nhiệm vai trò chánh tế phù hợp. Tuy nhiên, lễ tế thường diễn ra trong khoảng 10 ngày giữa tháng 8 âm lịch, theo nghi thức cổ truyền, để con cháu bày tỏ lòng thành kính với Thành hoàng làng và các bậc tiền nhân có công lập làng, khai sinh nghề muối.

Theo ông Nguyễn Tấn Nghĩa và ông Diệp Thế Sơn, thành viên Ban Quản lý đình Tuyết Diêm, phong tục này được các thế hệ trong làng kế tục, gìn giữ: “Lễ cúng đình là phong tục có từ lâu đời. Đình được hình thành cùng với làng muối. Nhờ có đình, con cháu sau này mới biết được lịch sử hình thành của làng muối”.

“Nghi thức cúng tế được bà con nhân dân tự nguyện, đồng tâm hiệp lực chuẩn bị. Mọi người cùng sắm sửa lễ vật, hương đăng, trà quả để dâng cúng Thành hoàng Bổn xứ - vị thần có công khai mở, che chở, bảo bọc cho nhân dân”.

Để chuẩn bị cho ngày Lễ Tế thu và giỗ Tổ nghề, Ban Quản lý đình đứng ra lo liệu việc cúng tế. Bà con diêm dân tự nguyện góp công, góp của. Đến ngày lễ, ai cũng thu xếp công việc để về đình làng thắp nén hương tưởng nhớ các vị tiền hiền, hậu hiền có công khai sinh và gây dựng nghề muối.

Lễ Tế thu và giỗ Tổ nghề muối diễn ra vào thời điểm trời bắt đầu vào mùa mưa, vụ muối gần như kết thúc. Vì thế, bà con diêm dân có điều kiện tề tựu đông đủ và xem đây là một trong những ngày lễ quan trọng của làng muối.

“Cha ông đi trước đã duy trì lệ này. Hằng năm, cứ đến tháng 8 âm lịch là bà con trong làng lại tổ chức lễ”.

“Ông bà mình có câu ‘ăn quả nhớ kẻ trồng cây’. Những người đi trước đã khai phá cánh đồng muối, gây dựng nghề rồi truyền lại để con cháu có kế sinh nhai”.

“Ngày này cũng giống như ngày giỗ Tổ, giỗ ông cha nên bà con rất coi trọng. Mọi người cầu mong dân làng được bình an, tai qua nạn khỏi, giá muối ổn định”.

Trong đời sống của cư dân Tuyết Diêm, nghề muối không chỉ là sinh kế mà còn tạo nên ký ức, phong tục và sự gắn kết cộng đồng. Theo tư liệu lịch sử, làng muối hình thành năm 1832, dưới thời vua Minh Mạng. Từ nguồn nước mặn của đầm Cù Mông, người dân gây dựng nghề làm muối và truyền lại phương thức sản xuất thủ công qua nhiều thế hệ.

Gần hai thế kỷ trôi qua, nghề muối cùng những câu chuyện về vùng Cù Mông vẫn được lưu truyền, trong đó có câu “Muối Cù Mông ba mươi đồng một hạt”. Những lớp ký ức ấy tạo nên giá trị riêng của làng nghề, mở ra hướng phát triển từ một sản phẩm nông nghiệp thành sản phẩm văn hóa, du lịch.

Theo đó, du khách không chỉ có thể trải nghiệm quy trình làm muối mà còn tìm hiểu lịch sử làng nghề, đình làng và Lễ Tế thu - giỗ Tổ nghề muối. Đây cũng là định hướng được Dự án phát triển đa dạng sản phẩm muối Tuyết Diêm, do Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam hỗ trợ, nghiên cứu triển khai.

Bà Trần Thị Lan, chuyên gia của UNDP Việt Nam, cho biết: “Hiện nay, chúng tôi đang phối hợp với chính quyền xã xây dựng không gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm cho bà con. Dự kiến sẽ có khoảng 10 đến 15 sản phẩm từ nghề muối được giới thiệu. Những nội dung gắn với Tổ nghề muối cũng sẽ được đưa vào trưng bày. Bên cạnh đó là các tour, tuyến, sản phẩm du lịch và những điểm mà du khách có thể tiếp cận khi đến khu vực này. Chúng tôi hướng tới xây dựng một trung tâm thông tin du lịch của làng. Khi du khách đến, tại đây sẽ có thông tin về các tour, tuyến, điểm tham quan, ăn uống và lưu trú”.

Từ một nghề sản xuất truyền thống, Tuyết Diêm đang có cơ hội kể câu chuyện về đất, nước, nắng, hạt muối và những con người đã gắn bó với nghề gần hai thế kỷ. Tuy nhiên, khai thác di sản không chỉ là đưa nghề muối vào các tour du lịch, mà trước hết phải giữ được không gian làng nghề, ký ức cộng đồng và những thực hành văn hóa đã được trao truyền.

Lễ Tế thu và giỗ Tổ nghề muối vì thế không chỉ là dịp tưởng nhớ tiền nhân mà còn giúp cộng đồng nhận diện những giá trị đang có để gìn giữ và trao lại cho thế hệ sau. Khi người làm muối trở thành chủ thể kể câu chuyện của chính mình, di sản mới có thể vừa được bảo tồn, vừa trở thành nguồn lực cho sinh kế hôm nay.