Ở Sơn La, một phiên chợ vùng cao, một không gian văn hóa cộng đồng, những người trẻ làm du lịch từ bản sắc dân tộc... 4 kỳ phóng sự “Sơn La đánh thức nguồn lực văn hóa” là hành trình nhận diện những giá trị vốn có, tạo không gian để cộng đồng phát huy, chuyển hóa văn hóa thành sản phẩm, sinh kế, đến tìm kiếm những giải pháp để nguồn lực ấy trở thành động lực phát triển bền vững.

Một phiên chợ vùng cao thường bắt đầu từ những điều rất giản dị. Người mang nông sản xuống bán. Người mang bánh, mang xôi, mang gạo. Người mặc bộ trang phục đẹp nhất của dân tộc mình. Nghệ nhân mang theo chiếc khèn, điệu múa, nghề đan lát. Những trò chơi dân gian được tái hiện giữa tiếng cười, tiếng cổ vũ.

Nhưng ở phiên chợ khu vực Mường Lựm, xã Chiềng Hặc, tỉnh Sơn La, những điều quen thuộc ấy đang gợi ra một câu chuyện lớn hơn.

Nghị quyết 80-NQ/TW xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển; đồng thời nhấn mạnh nhân dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng văn hóa.

Một nghị quyết lớn, suy cho cùng, cũng phải bắt đầu từ đời sống. Và đôi khi, cách đưa nghị quyết đến gần người dân nhất lại bắt đầu từ chính những gì họ đang có.

Mường Lựm từng được gọi là “vùng đất bị bỏ quên” bởi địa hình chia cắt, giao thông cách trở. Nhưng hôm nay, giữa những thung lũng, cánh rừng và không gian văn hóa của cộng đồng người Thái, người Mông, vùng đất này đang cho thấy nhiều giá trị có thể trở thành sức hút.

Ngay tại phiên chợ, sản vật của các bản được mang đến giới thiệu. Anh Hà Văn Cường, ở bản Luông, xã Chiềng Hặc hồ hởi khoe, bà con bản anh mang đến với phiên chợ nhiều mặt hàng nông sản như bí, bầu, gạo nếp, bánh chưng, có cả các sản phẩm khăn Piêu, áo cóm, túi đeo thổ cẩm...

"Phiên chợ trước chúng tôi đã mang những sản phẩm này ra quảng bá và phiên chợ này đã có khách tìm đến để mua sản phẩm, bà con cũng đã bán được rất nhiều." - anh Cường nói.

Với người dân, đó trước hết là những thứ rất quen thuộc. Nhưng khi bước ra khỏi căn bếp, khỏi ruộng nương, khỏi phạm vi một bản làng, những sản vật ấy bắt đầu có thêm một giá trị mới.

Hạt gạo nếp, chiếc bánh chưng, nắm xôi, chiếc khăn Piêu, chiếc áo cóm hay túi thổ cẩm không chỉ là hàng hóa. Tất cả mang theo câu chuyện về đất, về nghề, về tập quán và bàn tay của người làm ra nó.

Ở một góc phiên chợ, nghệ nhân Quàng Văn Quyết, bản Luông, giới thiệu những vật dụng quen thuộc của người Thái trong niềm tự hào về truyền thống quê hương: Chiếc cối để giã gạo, đôi bung để đi gánh thóc, ngô trên nương... đều là những vật dụng gắn bó với cuộc sống hàng ngày của bà con chúng tôi ở đây. Mọi người biết tôi làm ghế mây, đan lát nên tự tìm đến nhà để mua, vì thế mỗi tháng cũng có thêm thu nhập.

Ông Quyết năm nay 73 tuổi. Nghề đan lát ông học từ cha mình. Những vật dụng tre, nứa, mây từng gắn với đời sống người Thái, nay vừa phục vụ gia đình, vừa trở thành hàng hóa. Nhưng điều ông trăn trở không chỉ là thu nhập.

"Tôi cũng muốn truyền lại cho con cháu của mình nghề đan lát của người Thái... Con cháu giờ đi học, đi làm việc ở công ty hết nên không học được. Nếu thế hệ chúng tôi mà không truyền lại được nghề cho thế hệ con cháu thì sẽ bị mai một nghề đan lát của dân tộc Thái" - ông Quyết bày tỏ.

Đó cũng là câu hỏi đặt ra cho việc phát huy nguồn lực văn hóa: Nếu thế hệ sau không còn biết làm, không còn muốn làm, thì một giá trị văn hóa dù quý đến đâu cũng có thể biến mất. Bởi vậy, đánh thức văn hóa không chỉ là đưa văn hóa lên sân khấu. Quan trọng hơn là làm sao để người dân thấy những gì mình đang có là đáng quý, đáng giữ và có thể tạo ra giá trị cho chính cuộc sống của mình.

Ở phiên chợ Chiềng Hặc, văn hóa không nằm yên trong tủ kính. Người Mông giã bánh dày. Trẻ em, du khách thử trò chơi tu lu. Người Thái hát khắp, đánh trống chiêng, giao lưu văn nghệ. Du khách mặc thử trang phục, thưởng thức món ăn, tìm hiểu cách làm bánh, nhuộm chàm, đan lát.

Vì thế mà chị Bùi Thị Thạnh, du khách ở xã Kim Bôi, tỉnh Phú Thọ quả quyết, nếu lần sau có phiên chợ sẽ lại đến vui cùng bà con bản địa: Tôi mong tiếp tục được trải nghiệm nghề làm bánh dày, nghề rèn của đồng bào Mông, nghề nhuộm chàm, đan lát của đồng bào Thái. Nếu phiên chợ bán vé vào để trải nghiệm tôi sẵn sàng trả tiền.

Khi du khách sẵn sàng trả tiền để được trải nghiệm một nghề, một món ăn hay một không gian văn hóa, văn hóa không còn chỉ là thứ để xem. Nó bắt đầu trở thành sản phẩm trải nghiệm.

Ở Chiềng Hặc, một “tài sản” khác cũng đang được nhận diện: hạt gạo nếp tan Mắc Đươi. Khoảng 60 ha lúa hiện chủ yếu trồng giống nếp tan Mắc Đươi, đã được công nhận là sản phẩm OCOP của tỉnh. Giá thóc là 20 nghìn đồng một cân và gạo là 40 nghìn đồng.

Chị Hoàng Thị Hiền, ở bản Luông không giấu bí quyết tăng thu nhập của bà con trong bản: Nếu chỉ bán sản phẩm trong bản thôi thu nhập sẽ không được giá như thế, mà chúng tôi đã đóng gói, có mẫu mã và bao bì cho sản phẩm, gắn sản phẩm với du lịch, tiếp cận với các nhà hàng lớn... Dần dần du khách gần xa được thưởng thức hương vị dẻo thơm hiếm có của vùng đất Mường Lựm đã đặt mua.

Nhưng câu chuyện về hạt gạo có thể đi xa hơn một sản phẩm OCOP. Bởi phía sau một cân gạo là nghề trồng lúa nước, là tập quán sản xuất của người Thái, là những ngày “một nắng hai sương” trên đồng ruộng. Du khách có thể mua gạo. Nhưng họ cũng có thể đến tận cánh đồng, tìm hiểu cách trồng lúa, trải nghiệm mùa gặt, thưởng thức món ăn được làm từ hạt nếp Mắc Đươi.

Khi đó, sản phẩm không chỉ được bán bằng giá của hạt gạo, mà bằng cả câu chuyện văn hóa phía sau hạt gạo. "Từ hạt gạo, từ nghề trồng lúa nếp đặc sản Mắc Đươi chúng tôi mong muốn nét văn hóa nguyên bản của đồng bào mình được lan tỏa gắn với làng nghề, với các vật dụng sinh hoạt trong đời sống... để bản chúng tôi có thể phát triển du lịch mà chúng tôi vẫn giữ được nghề trồng lúa nếp truyền thống." - chị Hoàng Thị Hiền nói.

Phiên chợ Chiềng Hặc chỉ diễn ra trong một ngày. Nhưng những gì được đưa đến chợ lại là những giá trị được hình thành qua nhiều thế hệ. Tiếng hát, tiếng trống chiêng. Chiếc khăn Piêu, áo cóm. Nghề đan lát, nghề rèn. Bánh dày, cơm lam, xôi nếp. Hạt gạo Mắc Đươi và những câu chuyện về ruộng đồng. Và trên hết là con người – những chủ thể đang gìn giữ, sáng tạo và trao truyền các giá trị ấy.

Ông Cao Xuân Dũng, Chủ tịch UBND xã Chiềng Hặc, tỉnh Sơn La cho biết, địa phương đang nhìn những giá trị ấy trong một không gian phát triển rộng hơn, gắn cảnh quan, bản làng, nông sản, nghề truyền thống với du lịch cộng đồng.

"Các bản tham gia các phiên chợ được xã hỗ trợ về cơ sở hạ tầng, dựng các gian hàng, hỗ trợ kinh phí, mô hình, đồng thời hướng dẫn và định hướng cho nhân dân chuyển dần mô hình chợ phiên về các bản tự tổ chức, để mọi người dân cùng tham gia và có thêm cơ hội để phát triển kinh tế, văn hóa một cách đồng bộ. Mục tiêu chính của xã là nhân dân khu vực này phải thay đổi tư duy, biến bản sắc văn hóa của mình thành giá trị kinh tế." - Ông Dũng nhấn mạnh.

Từ bản sắc đến sản phẩm. Từ sản phẩm đến trải nghiệm. Và từ trải nghiệm đến sinh kế. Nhưng để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực, một phiên chợ là chưa đủ, cần những không gian để cộng đồng cùng tham gia, cùng sáng tạo và cùng hưởng lợi.