Hà Nội đang lấy ý kiến về phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm (Hồ Gươm) và phụ cận với tầm nhìn 100 năm. Đồ án quy hoạch này nhận được nhiều sự quan tâm từ giới chuyên môn và dư luận. Từ việc tổ chức lại không gian công cộng, thay đổi một số công trình hiện hữu đến nghiên cứu bổ sung những yếu tố mới, mỗi phương án đều tác động trực tiếp đến diện mạo khu vực trung tâm của Thủ đô.

Hồ Gươm không chỉ là một địa điểm quen thuộc trong đời sống người Hà Nội mà còn là không gian gắn với lịch sử, văn hóa và ký ức của thành phố qua nhiều thời kỳ. Trong đó, hồ Gươm và đền Ngọc Sơn đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2014. Xung quanh khu vực này cũng hiện diện nhiều công trình, tuyến phố và cảnh quan đã trở thành một phần của hình ảnh Hà Nội trong suốt nhiều thập niên.

Bởi vậy, câu chuyện quy hoạch hồ Gươm không chỉ được nhìn từ nhu cầu chỉnh trang hay mở rộng không gian đô thị, mà còn đặt ra những vấn đề về cách ứng xử với một khu vực có giá trị đặc biệt về văn hóa, lịch sử.

Trao đổi với phóng viên VOV.VN, TS, họa sĩ Nguyễn Thu Thủy - Trưởng Khoa Nghệ thuật và Thiết kế, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội - chia sẻ góc nhìn về những vấn đề đặt ra trong quá trình điều chỉnh quy hoạch khu vực hồ Gươm và vùng phụ cận.

PV: Hồ Gươm và đền Ngọc Sơn được xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt. Từ góc độ bảo tồn di sản văn hóa, theo bà, việc điều chỉnh quy hoạch khu vực hồ Gươm và vùng phụ cận cần tuân thủ những nguyên tắc nào?

TS, họa sĩ Nguyễn Thu Thủy: Hồ Gươm và đền Ngọc Sơn là di tích quốc gia đặc biệt, nên bất kỳ điều chỉnh quy hoạch nào cũng phải đặt bảo tồn tính toàn vẹn của không gian di sản lên hàng đầu, không chỉ bảo vệ bản thân di tích mà cả vùng đệm và tầm nhìn cảnh quan xung quanh.

Nguyên tắc quan trọng là đánh giá tác động di sản một cách khoa học, minh bạch trước khi can thiệp, đồng thời đảm bảo tính hài hòa về tỷ lệ, chiều cao, vật liệu của công trình mới với không gian lịch sử đã hình thành.

Quy hoạch cũng cần có sự tham vấn của giới chuyên môn di sản, kiến trúc và cộng đồng dân cư, tránh quyết định đơn phương từ góc độ phát triển đô thị thuần túy.

PV: Giá trị di sản của khu vực hồ Gươm có nên chỉ được nhìn nhận qua những di tích đã được xếp hạng hay còn bao gồm cảnh quan, cấu trúc đô thị và những công trình hình thành qua các thời kỳ lịch sử, thưa bà?

TS, họa sĩ Nguyễn Thu Thủy: Tôi cho rằng giá trị di sản của khu vực hồ Gươm phải được nhìn nhận rộng hơn nhiều so với danh mục di tích đã xếp hạng.

Cảnh quan mặt nước, cấu trúc đô thị bao quanh, hệ thống cây xanh và cả những công trình kiến trúc hình thành qua các thời kỳ Pháp thuộc, thời bao cấp cho đến nay đều là những lớp ký ức tạo nên bản sắc riêng của không gian này.

Một di tích không tồn tại biệt lập mà luôn gắn với bối cảnh xung quanh - phá vỡ bối cảnh đó, dù di tích chính còn nguyên vẹn, vẫn là một dạng mất mát di sản.

PV: Phương án hiện nay đặt ra việc thay đổi hoặc hạ giải một số công trình hiện hữu, trong đó có khối nhà Cung Thiếu nhi, Bưu điện Hà Nội... Theo bà, trước khi quyết định giữ lại hay hạ giải một công trình, cần đánh giá những giá trị nào?

TS, họa sĩ Nguyễn Thu Thủy: Trước khi quyết định giữ hay hạ giải công trình như khối nhà Cung Thiếu nhi hay các công trình khu vực Bưu điện Hà Nội, cần đánh giá đồng thời nhiều lớp giá trị như giá trị kiến trúc - nghệ thuật của bản thân công trình, giá trị lịch sử gắn với giai đoạn hình thành và các sự kiện liên quan, giá trị ký ức đô thị và tình cảm cộng đồng dành cho công trình đó, và cuối cùng là vai trò của công trình trong tổng thể cảnh quan hồ Gươm.

Việc đánh giá này cần do hội đồng chuyên môn liên ngành thực hiện, dựa trên khảo sát thực địa và tư liệu lịch sử cụ thể, chứ không thể chỉ dựa vào tiêu chí “đã xếp hạng hay chưa”.

Các không gian kiến trúc này hoàn toàn có thể được biến đổi công năng, trở thành bảo tàng, không gian nghệ thuật...

PV: Với những công trình chưa được xếp hạng di tích nhưng đã trở thành một phần ký ức và diện mạo đô thị Hà Nội, theo bà, cần có cách tiếp cận như thế nào để tránh mất đi những giá trị chưa kịp được nhận diện đầy đủ?

TS, họa sĩ Nguyễn Thu Thủy: Đây là một khoảng trống cần được lấp đầy trong chính sách di sản hiện nay.

Cần có một cơ chế “nhận diện di sản tiềm năng” hoặc kiểm kê định kỳ đối với các công trình chưa xếp hạng nhưng có giá trị ký ức đô thị, để chúng được đưa vào diện cân nhắc bảo tồn trước khi bị phá dỡ trong các dự án quy hoạch.

Đồng thời, quy trình phê duyệt các dự án cải tạo, xây mới trong vùng lõi di sản nên bắt buộc có bước rà soát và tham vấn cộng đồng, vì chính người dân sống lâu năm quanh khu vực thường là những người nắm giữ ký ức và nhận diện giá trị công trình rõ nhất.

PV: Theo bà, làm thế nào để nhu cầu tạo thêm không gian công cộng và đưa những yếu tố mới vào hồ Gươm vẫn đáp ứng yêu cầu phát triển của thành phố mà không làm đứt gãy các lớp văn hóa, lịch sử và cảnh quan đã hình thành qua nhiều thời kỳ?

TS, họa sĩ Nguyễn Thu Thủy: Nhu cầu tạo thêm không gian công cộng cho hồ Gươm là chính đáng và cần thiết với một đô thị đang phát triển nhưng cách tiếp cận nên là “bổ sung có chọn lọc” thay vì “thay thế”.

Các yếu tố mới nếu được đưa vào cần được thiết kế theo nguyên tắc tôn trọng tỷ lệ, chất liệu và tinh thần của không gian lịch sử, đóng vai trò làm nền cho di sản chứ không cạnh tranh thị giác với di sản.

Phát triển bền vững cho khu vực này không phải là chọn giữa bảo tồn và hiện đại hóa, mà là tìm cách để các lớp văn hóa, lịch sử tồn tại song song và tiếp nối với đời sống đô thị đương đại, thay vì bị xóa bỏ để nhường chỗ cho cái mới.

PV: Xin cảm ơn bà!