Nhìn từ thực tế lớp học sau 5 năm thực hiện Chương trình GDPT 2018, thầy Trần Trung Hiếu, giáo viên Trường THPT Chuyên Phan Bội Châu (Nghệ An) cho rằng việc rà soát SGK Lịch sử cần nhìn thẳng vào hạn chế, bổ sung nội dung còn thiếu, cắt bỏ phần dư thừa và làm rõ những mạch kiến thức quan trọng.

Lịch sử dân tộc còn thiếu chiều sâu, khó thấy mạch xuyên suốt

PV: Sau khoảng 5 năm thực hiện Chương trình GDPT 2018, nếu nhìn từ chính lớp học, đâu là những điểm của SGK Lịch sử đang cần được nhìn lại, thưa thầy?

Thầy Trần Trung Hiếu: Sau khoảng 5 năm triển khai Chương trình GDPT 2018, từ thực tiễn trực tiếp giảng dạy, tôi cho rằng việc biên soạn sách giáo khoa Lịch sử đã có nhiều đổi mới tích cực, nhất là cách tiếp cận theo hướng phát triển năng lực, và tạo điều kiện để học sinh chủ động tìm hiểu lịch sử.

Tuy nhiên, qua thực tế dạy học, chúng tôi vẫn thấy có những nội dung cần được bổ sung, điều chỉnh và làm rõ hơn, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến lịch sử dân tộc, các cuộc đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, chủ quyền biển đảo và hệ thống danh nhân lịch sử.

Điều chúng tôi quan tâm nhất không phải là SGK phải đưa thật nhiều sự kiện, nhân vật mà là những gì đã đưa vào thì phải đủ độ sâu để học sinh hiểu được bản chất, ý nghĩa và mối liên hệ của sự kiện. Lịch sử không chỉ là “biết chuyện gì đã xảy ra” mà quan trọng hơn là hiểu vì sao xảy ra, diễn biến như thế nào, hậu quả và ý nghĩa ra sao, từ đó hình thành nhận thức đúng đắn về dân tộc, đất nước và trách nhiệm của thế hệ hôm nay.

PV: Có một thực tế là học sinh có thể nhớ nhiều mốc thời gian, trận đánh, nhân vật nhưng lại khó nhìn thấy các sự kiện ấy liên kết với nhau như thế nào trong tiến trình lịch sử dân tộc. Theo thầy, đâu là nguyên nhân của tình trạng này trong SGK hiện nay?

Thầy Trần Trung Hiếu: Điều đầu tiên, một số nội dung về lịch sử dân tộc còn chưa tương xứng với vị trí của nó. Trong một số bài, lịch sử Việt Nam được trình bày khá cô đọng, trong khi những vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với việc hình thành bản lĩnh và “căn cước lịch sử” của học sinh lại chưa được dành dung lượng thích đáng.

Chẳng hạn, khi dạy về các cuộc đấu tranh bảo vệ Tổ quốc trong lịch sử trung đại, cần làm nổi bật hơn tính liên tục của truyền thống dựng nước đi đôi với giữ nước; từ chiến thắng Bạch Đằng năm 938, các cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý, chống Mông - Nguyên thời Trần, khởi nghĩa Lam Sơn, đến phong trào Tây Sơn và cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền lãnh thổ về sau.

Nếu chỉ học từng sự kiện rời rạc, học sinh dễ nhớ “chiến thắng nào, năm nào” nhưng chưa nhận ra được một mạch lịch sử xuyên suốt.

Chúng tôi cũng cho rằng một số nhân vật lịch sử cần được đặt trong những không gian và hoàn cảnh lịch sử cụ thể hơn. Ví dụ, Trần Quốc Tuấn (Trần Hưng Đạo) không chỉ là người chỉ huy các cuộc kháng chiến chống Mông - Nguyên; Nguyễn Trãi không chỉ gắn với Bình Ngô đại cáo; Lê Lợi không chỉ là thủ lĩnh khởi nghĩa Lam Sơn; Quang Trung - Nguyễn Huệ không chỉ gắn với chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa.

Điều cần giúp học sinh nhận thức là tư tưởng, lựa chọn, hành động và đóng góp của những nhân vật ấy trong từng bước ngoặt của lịch sử dân tộc.

Các cuộc đấu tranh bảo vệ Tổ quốc cần được thể hiện đầy đủ hơn

PV: Với lịch sử thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, nếu chỉ học như một chuỗi cuộc chiến tranh, học sinh có thể bỏ lỡ điều gì trong quá trình bảo vệ độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, thưa thầy?

Thầy Trần Trung Hiếu: Theo tôi, các cuộc đấu tranh bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ hiện đại cần được thể hiện đầy đủ hơn.

Đây là vấn đề chúng tôi đặc biệt quan tâm khi trực tiếp dạy học. Lịch sử thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI không nên chỉ được học như một chuỗi các cuộc chiến tranh. Học sinh cần thấy được cả quá trình bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước qua nhiều giai đoạn khác nhau.

Đặc biệt, các sự kiện liên quan đến biên giới, biển đảo và nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền quốc gia cần được trình bày với cách tiếp cận khoa học, khách quan, có bản đồ và tư liệu lịch sử phù hợp. Những sự kiện như Hoàng Sa, Trường Sa; cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979 và những năm tiếp theo; cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới Tây Nam; sự kiện Gạc Ma năm 1988... cần được đặt trong một mạch nhận thức thống nhất về chủ quyền và trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc.

Riêng chủ đề biển đảo cần được tăng cường bản đồ lịch sử, tư liệu gốc, hình ảnh, hiện vật và những câu chuyện về con người cụ thể. Học sinh sẽ khó có nhận thức sâu sắc nếu biển đảo chỉ xuất hiện trong vài dòng chữ. Khi các em được nhìn bản đồ, đọc tư liệu, tìm hiểu về những người lính đang làm nhiệm vụ ở Quần đảo Trường Sa, Nhà giàn DK1, hiểu lịch sử xác lập, thực thi và bảo vệ chủ quyền, bài học sẽ trở nên sống động hơn rất nhiều.

PV: Còn với hệ thống danh nhân, nhân vật lịch sử, theo thầy cho rằng SGK cần điều chỉnh những gì để học sinh không chỉ nhớ tên và công trạng?

Thầy Trần Trung Hiếu: Cần dành dung lượng hợp lý hơn cho các danh nhân và nhân vật lịch sử tiêu biểu.

Danh nhân không nên chỉ được giới thiệu bằng một vài dòng tiểu sử và thành tích. Với những nhân vật có ảnh hưởng lớn đến tiến trình lịch sử, SGK nên giúp học sinh tiếp cận họ từ nhiều góc độ như hoàn cảnh lịch sử, tư tưởng, hành động, đóng góp, hạn chế và những tranh luận học thuật nếu có.

Chúng tôi đặc biệt mong muốn SGK tạo được sự cân đối giữa các nhân vật chính trị, quân sự, văn hóa, khoa học, giáo dục. Lịch sử dân tộc không chỉ được làm nên bởi các vị vua, tướng lĩnh mà còn bởi các nhà văn hóa, nhà khoa học, nhà giáo, trí thức và những con người bình thường trong những thời khắc đặc biệt của đất nước.

Câu chữ, bản đồ chưa thống nhất, dễ khiến học sinh hiểu sai

PV: Những sai sót lớn trong SGK thường dễ được phát hiện nhưng với những chi tiết tưởng nhỏ như cách gọi tên, mốc thời gian, thuật ngữ hay một câu thiếu ngữ cảnh, theo thầy, vấn đề đáng lưu ý nằm ở đâu?

Thầy Trần Trung Hiếu: Thời gian tới cần rà soát kỹ hơn những chi tiết có thể gây hiểu nhầm cho học sinh.

Qua thực tế dạy học, điều khiến giáo viên băn khoăn không hẳn là những sai sót lớn, mà đôi khi là những cách diễn đạt quá cô đọng, thiếu ngữ cảnh hoặc chưa thật sự thống nhất giữa các bộ sách.

Ví dụ, cùng một sự kiện nhưng cách gọi tên, mốc thời gian, cách trình bày nguyên nhân - diễn biến - kết quả hoặc cách xác định phạm vi, địa điểm của sự kiện có thể chưa hoàn toàn đồng nhất. Với giáo viên chuyên môn, những khác biệt đó có thể giải thích được bằng tài liệu tham khảo nhưng với học sinh, đặc biệt học sinh THCS, một câu chữ thiếu chính xác hoặc thiếu ngữ cảnh rất dễ trở thành kiến thức “đóng đinh”.

Một vấn đề nữa là quan hệ giữa sự kiện và bản đồ. Có những nội dung lịch sử về lãnh thổ, biên giới, biển đảo nhưng bản đồ minh họa còn đơn giản.

Trong môn Lịch sử, bản đồ không chỉ là hình ảnh minh họa mà phải là một nguồn tư liệu giúp học sinh hình dung không gian lịch sử. Vì vậy, những nội dung liên quan đến lãnh thổ, chiến tranh, các tuyến tiến quân, địa bàn chiến đấu, quá trình xác lập và bảo vệ chủ quyền càng cần được thể hiện chính xác, thống nhất.

Rà soát từ thực tiễn lớp học, hoàn thiện từng mạch kiến thức

PV: Năm học 2026-2027, cả nước đã sử dụng thống nhất bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống”. Khi chỉ còn một bộ sách được sử dụng thống nhất, theo thầy, việc rà soát có nên được nhìn rộng hơn từng bài, từng cuốn sách?

Thầy Trần Trung Hiếu: Chúng tôi cũng cho rằng cần đặc biệt chú ý sự thống nhất giữa các cấp học. Một kiến thức học sinh đã được học ở THCS nhưng khi lên THPT lại được trình bày bằng cách khác, hoặc sử dụng thuật ngữ khác mà không giải thích, sẽ dễ tạo cảm giác mâu thuẫn.

Vì vậy, việc rà soát SGK không nên chỉ thực hiện theo từng cuốn sách mà cần rà soát theo toàn bộ hệ thống từ lớp 1 đến lớp 12, theo từng chủ đề và mạch kiến thức lịch sử.

Từ năm học 2026-2027, học sinh cả nước sử dụng thống nhất bộ SGK “Kết nối tri thức với cuộc sống”. Trước đó, từ năm 2020 đến năm học 2025-2026, các địa phương lựa chọn SGK trong số các bộ sách được phê duyệt để thực hiện Chương trình GDPT 2018. Việc chuyển sang một bộ sách thống nhất khiến yêu cầu rà soát, chỉnh sửa nội dung, dữ liệu, cách diễn đạt và sự liên thông giữa các cấp học càng được đặt ra rõ hơn.

PV: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã yêu cầu ngành Giáo dục thẳng thắn nhìn nhận những tồn tại, hạn chế và khắc phục những vấn đề chưa được giải quyết. Trong bối cảnh đó, theo thầy, việc rà soát, chỉnh sửa SGK Lịch sử cần tập trung vào những vấn đề nào?

Thầy Trần Trung Hiếu: Sau khoảng 5 năm thực hiện Chương trình GDPT 2018, đây là thời điểm rất phù hợp để nhìn lại SGK bằng chính thực tiễn lớp học. Giáo viên là người trực tiếp nhìn thấy học sinh hiểu gì, chưa hiểu gì, nhầm ở đâu và hứng thú với vấn đề nào. Vì thế, tiếng nói của giáo viên cần được coi là một nguồn dữ liệu quan trọng trong quá trình chỉnh sửa chương trình và SGK.

Với môn Lịch sử, tôi cho rằng việc chỉnh sửa không nên theo hướng “thêm thật nhiều kiến thức”. Điều quan trọng nhất là chọn đúng những kiến thức nền tảng, trình bày chính xác, có chiều sâu và tạo được khả năng kết nối quá khứ với hiện tại.

Tôi mong muốn một cuốn SGK sau chỉnh sửa không chỉ giúp học sinh nhớ lịch sử, mà quan trọng hơn là hiểu lịch sử, biết đặt câu hỏi với lịch sử và biết trân trọng những gì các thế hệ trước đã tạo dựng, gìn giữ cho đất nước hôm nay.

Nói ngắn gọn, tôi nghĩ yêu cầu quan trọng nhất đối với SGK Lịch sử là đúng về sử liệu, chuẩn về khoa học, rõ về bản đồ, sâu về tư duy và đủ sức đánh thức tình yêu lịch sử dân tộc ở học sinh.

PV: Xin cảm ơn thầy!