Ô nhiễm không khí không dừng ở ranh giới hành chính

Liên quan đến vấn đề trách nhiệm khi ô nhiễm không khí lan từ tỉnh này sang tỉnh khác, TS. Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Hội Không khí sạch Việt Nam cho rằng: "Kiểm soát ô nhiễm không khí cần được nhìn nhận ở quy mô vùng. Khi nguồn phát thải, điều kiện khí tượng và quá trình lan truyền ô nhiễm từ một địa phương có thể đồng thời tác động đến nhiều địa phương khác, việc quản lý theo ranh giới hành chính sẽ khó giải quyết triệt để vấn đề. Đây cũng là một trong những thách thức lớn đối với công tác quản lý chất lượng không khí hiện nay, đặc biệt tại các khu vực đô thị, công nghiệp và những vùng có mật độ giao thông cao".

Đáng chú ý, ô nhiễm không khí vẫn xuất hiện theo từng thời kỳ, có thời điểm vượt quy chuẩn. Một số hợp chất trong khí quyển còn có thể tham gia hình thành bụi mịn thứ cấp, khiến quá trình xác định nguồn phát thải và xử lý ô nhiễm trở nên phức tạp hơn.

TS. Hoàng Dương Tùng nhận định, từ nay đến năm 2030 là giai đoạn quan trọng để Việt Nam thiết lập nền tảng, kiểm chứng, hoàn thiện và làm rõ cơ chế quản trị chất lượng không khí vùng. Một trong những vấn đề được đặt ra là khi ô nhiễm không khí vượt qua ranh giới hành chính, trách nhiệm thuộc về địa phương phát sinh nguồn thải hay địa phương đang chịu tác động? Theo TS. Hoàng Dương Tùng, để giải quyết vấn đề này cần có một cơ chế phối hợp vùng rõ ràng, trong đó xác định cụ thể mục tiêu, phạm vi, nguyên tắc phối hợp cũng như trách nhiệm và thẩm quyền của từng cấp, từng ngành. Đặc biệt, cơ chế cần quy định phương thức xử lý khi xảy ra tình trạng ô nhiễm không khí ở mức cao, nhất là trong trường hợp nguồn phát thải và quá trình lan truyền ô nhiễm vượt qua ranh giới hành chính.

Thay vì mỗi địa phương tự theo dõi và xử lý riêng lẻ, các tỉnh, thành phố và các ngành liên quan cần hướng tới nguyên tắc “cùng nhìn, cùng quyết định, cùng hành động và cùng đánh giá”. Điều này được xem là cơ sở để chuyển từ cách tiếp cận xử lý ô nhiễm đơn lẻ sang mô hình quản trị chất lượng không khí có tính liên kết vùng.

Cần hệ thống dữ liệu chung để xác định nguồn gây ô nhiễm

Một yêu cầu quan trọng khác là hình thành hệ thống dữ liệu và bằng chứng chung giữa các địa phương. Theo chuyên gia, dữ liệu từ hệ thống quan trắc môi trường, khí tượng, nguồn thải, giao thông và hệ thống quan trắc khí thải tự động, liên tục (CEMS) cần được kết nối, chuẩn hóa, tích hợp và chia sẻ.

Trên nền tảng dữ liệu chung, cơ quan quản lý có thể phát triển các mô hình phân tích, dự báo ở quy mô vùng, qua đó xác định diễn biến ô nhiễm, mức độ đóng góp của từng nguồn phát thải cũng như tác động của điều kiện khí tượng. Khi đó, dữ liệu không chỉ phục vụ việc lập báo cáo mà có thể trở thành cơ sở trực tiếp cho việc ra quyết định và điều hành.

Việc xác định nguồn phát thải cũng đặc biệt quan trọng trong những thời điểm chất lượng không khí suy giảm. Nếu không có dữ liệu liên thông giữa các địa phương, việc xác định nguồn gây ô nhiễm và mức độ đóng góp của từng khu vực sẽ gặp nhiều khó khăn.

Cần một đầu mối đủ năng lực điều phối

Để cơ chế quản trị chất lượng không khí vùng hoạt động thực chất, TS. Hoàng Dương Tùng cho rằng cần có một đầu mối điều phối đủ năng lực. Đầu mối này có nhiệm vụ tổng hợp dữ liệu, phân tích, tham mưu, điều phối giữa các địa phương và ngành; theo dõi việc thực hiện và vận hành nền tảng dữ liệu chung. 

Cùng với thẩm quyền, đội ngũ chuyên môn cũng cần có năng lực kết nối nhiều lĩnh vực như môi trường, khí tượng, giao thông, năng lượng, công nghiệp và quy hoạch đô thị. Đây là những lĩnh vực có mối liên hệ trực tiếp với chất lượng không khí và nguồn phát thải.

Quản trị chất lượng không khí theo vùng không đồng nghĩa với việc làm lu mờ trách nhiệm của từng địa phương. Theo đề xuất của TS. Hoàng Dương Tùng, mỗi tỉnh, thành phố và ngành liên quan cần đặt ra mục tiêu, nhiệm vụ cụ thể, đồng thời lồng ghép vào kế hoạch phát triển và chương trình công tác.

Các biện pháp kiểm soát ô nhiễm có tính liên tỉnh, liên ngành cần được tổ chức phối hợp, đi kèm cơ chế báo cáo, theo dõi và giải trình. Như vậy, địa phương vẫn phải chịu trách nhiệm kiểm soát các nguồn phát thải thuộc phạm vi quản lý, nhưng khi vấn đề ô nhiễm có tính liên vùng, các địa phương cần phối hợp thay vì xử lý riêng rẽ.

Theo TS. Hoàng Dương Tùng, quản trị chất lượng không khí theo vùng cũng đòi hỏi nguồn lực tài chính, kỹ thuật và nhân lực ổn định. Ngân sách nhà nước cần dành nguồn lực cho hoạt động quan trắc, xây dựng hạ tầng dữ liệu, mô hình hóa, dự báo và đào tạo nhân lực. Đồng thời, cần huy động thêm nguồn lực xã hội, hợp tác quốc tế và nghiên cứu cơ chế chia sẻ chi phí giữa các địa phương, ngành.

Bên cạnh đó, việc giám sát, đánh giá và giải trình cần được thực hiện bằng một bộ chỉ số thống nhất. Kết quả thực hiện cần được đánh giá và công khai phù hợp. Quan trọng hơn, kết quả giám sát phải được sử dụng để điều chỉnh chính sách, kế hoạch và các biện pháp kiểm soát ô nhiễm theo tình hình thực tế.

Từ “mỗi nơi làm một phần” đến quản trị chất lượng không khí theo vùng

Việt Nam hiện đã có nền tảng pháp lý, chiến lược về môi trường và chất lượng không khí; mạng lưới quan trắc tiếp tục được mở rộng, đặc biệt tại các đô thị lớn. Nguồn dữ liệu phục vụ quản lý cũng ngày càng đa dạng.

Tuy nhiên, trước thực tế ô nhiễm không khí có thể lan truyền qua nhiều địa phương, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng số lượng trạm quan trắc hay kiểm soát từng nguồn thải riêng lẻ, mà còn phải xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các địa phương và ngành.

Từ nay đến năm 2030 được xem là giai đoạn quan trọng để Việt Nam hoàn thiện nền tảng quản trị chất lượng không khí theo vùng, trong đó làm rõ ai có trách nhiệm, ai điều phối, dữ liệu được chia sẻ thế nào và biện pháp xử lý ra sao khi ô nhiễm vượt qua ranh giới hành chính.

Khi không khí không có “ranh giới” giữa các tỉnh, việc kiểm soát ô nhiễm cũng cần một cách tiếp cận tương tự: không chỉ địa phương nào phát thải thì địa phương đó xử lý, mà các địa phương trong cùng một vùng phải cùng nhìn nhận vấn đề, cùng quyết định và cùng hành động.