Đặc biệt về sinh thái - nhân văn, đó không chỉ là những lá phổi xanh của thành phố, mà hầu hết địa chỉ này đều ít nhiều liên quan tới các huyền tích cao thiêng trong suốt tiến trình lịch sử Thủ đô và toàn dân tộc. Sau cơn “đại hồng thuỷ” bất thường cuối thu đầu đông 2008 vừa qua, tôi ghé thăm người bạn làm công tác nghiên cứu và quản lý quy hoạch - môi trường đô thị, nghe toàn cảnh thực trạng hồ - ao - đầm Hà Nội, mới thấy giật mình vì chúng ta đã ứng xử không thân thiện và hợp lý, thiếu cả tâm và tầm với các giá trị tự nhiên đặc hữu như thế.

Hệ thống này với tổng diện tích mặt nước hơn 2.000ha (chưa gộp phần của Hà Tây (cũ), gọi là phần của Hà Nội 1) đã có quá nửa bị san lấp trong quá trình đô thị hoá - đúng ra là “bê tông hoá” ồ ạt - số còn lại thì hầu hết đang bị ô nhiễm ở mức báo động nghiêm trọng - chủ yếu là tình trạng biến thành ao tù nước đọng. Riêng về hồ, đến năm 1994 thống kê có hơn 40 cái thì nay còn chưa đến 20 và tiếc thay số ít này không phải tất cả đều được đưa vào diện quản lý chuyên ngành thoát nước. Cho nên thật trớ trêu, trong khi cốt nước thấp +5m, khả năng điều tiết kém, thành ra lại tác dụng ngược, gây úng ngập cục bộ (như hồ Ngọc Khánh, Giảng Võ, và cả hồ Bảy Mẫu...).

Là công dân phường Ngọc Hà (chúng tôi vẫn quen nếp cũ, gọi là làng - làng hoa), ông bạn lấy xe máy đưa tôi đi một vòng ở đây - thuộc số địa bàn còn giữ được nhiều hồ nhất của Thủ đô. Thật buồn, hồ Bảy gian bên Đại Yên váng bẩn là thế, người dân còn buông rau muống bè đem bán khắp thành phố. Hồ Dầm nước đen kịt và hôi thối, toàn rác và cây cỏ dại, cả kim tiêm và ruồi nhặng... Ngay cả hồ Ngọc Hà - Hữu Tiệp có Bảo tàng B52 nổi tiếng, lại được bó bờ cẩn thận vẫn cứ là cảnh tù đọng và ô nhiễm nặng. Kề đó là hồ Dài cũng đặc quánh và bốc mùi xú uế... Vòng lên Yên Phụ, hồ Đồng Tâm không khá hơn. Về hồ Hố Mẽ ở ngã tư đường Trường Chinh - Tôn Thất Tùng - nơi toạ lạc trường ĐH Y danh tiếng, cảnh lấn chiếm và xả chất thải bừa bãi có gọi là ao làng cũng không xứng. Xuống hồ Linh Đàm vốn rộng và đẹp là thế cũng rơi và hoang bẩn, đầy rác và xác súc vật chết...

Ao và đầm thì sao? Đầm còn ít lắm, đáng kể ở phía Bắc có đầm Vân Trì, phía Nam có đầm Mực (gắn với tên tuổi Chu Văn An thế kỷ 13 - người thầy của mọi thời đại). Ao thì kể từ khi nhiều làng lên phố, coi như cơ bản biến mất trên bản đồ và trong tâm thức người Hà Nội. Hoạ may có còn như ao làng An Phú (ngõ 5 đường Hoàng Quốc Việt) hay kề cận với ít ngôi đình cũ thì cũng trong cảnh bị chèn ép và thoi thóp, hoặc cạn kiệt và tù hãm, hoặc chưa thoát khỏi hẳn tầm ngắm của các đại gia san lấp...

Thôi thì cũng là chuyện “thế gian biến cải vũng nên đồi”, nhưng cổ kim con người vẫn thường tự chuốc hoạ - mà hoạ “thuỷ” là đứng đầu tứ hung “thuỷ - hoả - đạo - tặc” luôn ở nhãn tiền./.