Là người Nghệ An không ai không biết đến bài hát “Tiếng hát sông Lam” của Đinh Quang Hợp.

Nghe ca khúc “Tiếng hát sông Lam” Thể hiện: NS Tường Vy

Nhạc sĩ Đinh Quang Hợp kể, một ngày tháng 6/1966, đế quốc Mỹ ném bom dữ dội các thành phố lớn ở miền Bắc, ông cùng một nhóm nhạc sĩ khác như Trần Ngọc Xương, Thế Vinh… về thực tế ở vùng đất lửa Nghệ An. Một đêm trăng sáng, ông có dịp ngồi thuyền lướt trên dòng sông Lam, qua nhiều làng mạc, nghe văng vẳng đâu đây những điệu hò phường vải, hát dặm. Lòng người nhạc sĩ trẻ nao nao, xốn xang (khi ấy Đinh Quang Hợp mới ngoài 30 tuổi). Ông nghĩ tới mấy câu thơ dân gian và trong đầu hình thành chủ đề âm nhạc, khai thác từ chất liệu những điệu dân ca quen thuộc của xứ Nghệ. Mấy câu mở đầu ở trên như một khúc trổ, được hát tự do, ngâm ngợi, không gò vào tiết tấu, diễn tả lòng người rộng mở trên sông nước mênh mang. “Thuyền em lên thác xuống ghềnh. Nước non là nghĩa là tình ai ơi”. “Thuyền em” là cách nói hoán dụ. Đó là cả cuộc đời của em vậy. Dẫu em có “lên thác xuống ghềnh” tức là luôn gặp truân chuyên, khốn khó nhưng luôn thủy chung với “nước non”, luôn gắn bó nghĩa tình. Đó cũng chính là phẩm chất, cốt cách của người xứ Nghệ vậy.

Đinh Quang Hợp đặt chân đến Nghệ An vào lúc địa phương này đã bắn rơi chiếc máy bay thứ 300 của giặc Mỹ trên bầu trời miền Bắc. Ai có dịp sống những năm tháng đó mới thấu được niềm tự hào của quân dân ta khi bắn hạ máy bay của giặc. Ta chỉ có cao xạ, súng trường mà bắn rơi toàn những "thần sấm", "con ma" Mỹ. Đó quả là những kỳ tích khiến thế giới phải hết sức kinh ngạc. Trong bối cảnh chiến đấu và chiến thắng ấy, nhạc sĩ đã tạo nên một bài hát vừa trữ tình lại vừa hừng hực khói lửa và một niềm vui vô bờ bến. Điều này được thể hiện rõ trong bài từ sau khúc trổ nói trên, được hát đúng vào tiết tấu nhanh hơn khúc mở đầu: “Hò ơi dô khoan. Như sóng trào dâng, Nghệ An đứng dậy. Trong bom rơi lửa đạn bắn cháy quân thù giữ lấy biển trời trăng đẹp quê ta…”. Và kế tiếp là một bức tranh sinh động về cuộc sống vừa lao động sản xuất, vừa chiến đấu bảo vệ quê hương của người dân nơi đây: “A! Gió lên trăng về trên đất phù sa. Đã  mấy mùa tay cày, tay súng. Hỏi rằng o gái làng Đông mà hợp tác Ba Tơ nay mùa về lúa tốt. Lại tay súng dân quân đã lập nhiều chiến công…”.

“Tiếng hát sông Lam” có cái mênh mang, sóng sánh của sông nước lại có cái bề cao của bầu trời lồng lộng, chiều sâu của lòng người thăm thẳm. Người xứ Nghệ có tính cách kín đáo, gan góc, ngoan cường, thâm trầm và giàu ý chí. Bằng một giai điệu đậm đà chất liệu dân ca, Đinh Quang Hợp đã tạo cho ca khúc vóc dáng rắn rỏi, đĩnh đạc nhưng cũng không kém phần lãng mạn như tâm hồn người dân xứ sở này.

Nhạc sĩ cho biết, ông hình thành giai điệu bài hát rất nhanh ngay những lúc ngồi trên thuyền lướt trên sông. Nhưng phải mất 2 tuần mới hoàn chỉnh với 3 phần lời. Sáng tác xong, Đinh Quang Hợp hát ngay cho mọi người nghe. Ai cũng tán thưởng, thích thú, cho rằng nhạc sĩ như là người con của Nghệ An vì đã nói được đúng tâm tư, tình cảm của họ. Trong mọi hội nghị, các cuộc gặp mặt sau đó, ông đều hát bài này để xin ý kiến đóng góp. Khi đã yên tâm về hiệu quả tác phẩm, ông mới trao bài hát cho ca sĩ Song Thao, khi ấy là diễn viên đoàn Ca múa Nghệ An, thể hiện. “Tiếng hát sông Lam” được giới thiệu trên làn sóng Đài TNVN  qua giọng hát mượt mà trong sáng, cao vút của nghệ sĩ quân đội Tường Vi. Từ đó, bài hát lan truyền nhanh chóng, trở nên nổi tiếng cho đến nay./.