Đây cũng là vấn đề được đặt ra trong dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi đang được Bộ Y tế lấy ý kiến, với đề xuất bổ sung quy định quản lý cơ sở kinh doanh thực phẩm bằng phương thức điện tử. Theo dự thảo, cơ sở kinh doanh thực phẩm phải công khai hoặc cung cấp trên nền tảng các thông tin nhận diện, địa điểm kinh doanh, hồ sơ pháp lý và cam kết đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm.

Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, hướng sửa đổi pháp luật nhằm tăng tính minh bạch đối với hoạt động kinh doanh thực phẩm trực tuyến là cần thiết. Theo đề xuất tại Điều 42 của Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi, cơ sở kinh doanh thực phẩm qua phương thức điện tử có thể phải công khai hoặc cung cấp thông tin nhận diện, địa điểm, hồ sơ pháp lý và cam kết đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm trên nền tảng. Với mô hình chỉ giao hàng, dự thảo còn đề xuất gắn nhãn rõ là cơ sở không phục vụ ăn tại chỗ.

"Điều quan trọng của yêu cầu này không nằm ở chuyện tăng thêm thủ tục. Khi có dấu hiệu ngộ độc hoặc phản ánh nghi ngờ thực phẩm không bảo đảm, cơ quan chức năng cần xác định được món ăn được làm ở đâu, đơn vị nào chịu trách nhiệm, nguyên liệu đến từ nguồn nào và liệu còn khả năng truy xuất hay không", bác sĩ Hoàng nói.

Theo Bác sĩ Hoàng sự tiện lợi này mang lại nhiều lợi ích cho người dung như người dùng tiết kiệm thời gian, hộ kinh doanh nhỏ tiếp cận được khách hàng, còn người giao hàng có thêm cơ hội việc làm. Tuy nhiên, với thực phẩm, sự nhanh chóng không thể là tiêu chí duy nhất. Một câu hỏi cần được đặt ra là người tiêu dùng đang biết gì về nơi chế biến, cách bảo quản và hành trình của phần thức ăn trước khi đến tay mình?

Đây không phải là lý do để e ngại mọi món ăn đặt qua ứng dụng. Vấn đề là thực phẩm khác với nhiều loại hàng hóa thông thường. Khi mua một món đồ không phù hợp, chúng ta có thể đổi trả. Nhưng với thực phẩm, nếu có sai sót trong nguyên liệu, chế biến hoặc bảo quản, hậu quả có thể xuất hiện chỉ sau vài giờ, từ đau bụng, nôn ói, tiêu chảy đến mất nước và ngộ độc thực phẩm. 

Khi khách hàng chỉ thấy “gian hàng số”

Ở một nhà hàng truyền thống, khách hàng có thể nhìn thấy biển hiệu, địa chỉ, khu vực phục vụ và phần nào quan sát điều kiện vận hành. Trên ứng dụng, người mua thường chỉ tiếp cận tên quán, hình ảnh món ăn, mức giá, khuyến mãi và đánh giá của khách trước đó. Những thông tin này hữu ích, nhưng không phản ánh đầy đủ điều kiện an toàn thực phẩm. 

Trong những năm gần đây, mô hình bếp chỉ phục vụ giao hàng phát triển nhanh. Bản thân mô hình không xấu: nhiều cơ sở vận hành chuyên nghiệp, tối ưu chi phí mặt bằng và phục vụ tốt nhu cầu của khách hàng. Rủi ro chỉ xuất hiện khi một cơ sở hoạt động thiếu điều kiện vệ sinh, thiếu thông tin nhận diện hoặc khó xác định trách nhiệm khi có phản ánh về chất lượng món ăn.

Theo bác sĩ Hoàng, an toàn thực phẩm không chỉ được quyết định ở thời điểm món ăn rời khỏi bếp. Rủi ro có thể xuất hiện ở bất kỳ mắt xích nào: chọn nguyên liệu, sơ chế, chế biến, đóng gói, chờ nhận đơn, vận chuyển và bảo quản sau khi giao.

Một nguyên tắc quan trọng trong an toàn thực phẩm là kiểm soát nhiệt độ và thời gian. WHO khuyến cáo giữ thực phẩm nóng trên 60°C và thực phẩm lạnh dưới 5°C, bởi khoảng nhiệt độ ở giữa là môi trường thuận lợi để nhiều vi sinh vật phát triển nếu thực phẩm bị để quá lâu.

Trong thực tế giao đồ ăn, món ăn có thể phải chờ tài xế, di chuyển trong mưa nắng hoặc kẹt xe. Với cơm, thịt, món hầm, nước dùng, sữa, hải sản, món nhiều nước sốt hay thực phẩm giàu đạm, thời gian giao kéo dài trong điều kiện nhiệt độ không phù hợp có thể làm tăng rủi ro.

Bên cạnh đó, bao bì là một phần của an toàn thực phẩm, không chỉ là công cụ đóng gói. Hộp đựng cần phù hợp với nhiệt độ, độ nóng, hàm lượng dầu mỡ và tính axit của món ăn. Người tiêu dùng không nên hiểu rằng mọi loại nhựa hoặc hộp xốp đều độc hại. Điều đúng hơn là bao bì chỉ an toàn khi được sản xuất để tiếp xúc thực phẩm và được sử dụng đúng mục đích.

"Một chiếc hộp không rõ nguồn gốc, quá mỏng, biến dạng khi gặp nóng hoặc không được thiết kế để hâm bằng lò vi sóng không nên được dùng cho thức ăn nóng. Với món nhiều dầu mỡ, nước dùng nóng, thực phẩm chua cay hoặc thức ăn cần hâm lại, nên ưu tiên chuyển sang vật liệu thủy tinh, sứ hoặc hộp được ghi rõ là phù hợp sử dụng trong lò vi sóng", chuyên gia nói.

Bao bì còn liên quan đến môi trường. Một đơn hàng có thể đi kèm nhiều lớp nhựa, túi, màng bọc, hộp nước chấm và dụng cụ dùng một lần. Giảm vật liệu không cần thiết, nhưng vẫn bảo đảm hộp đựng đạt chuẩn và kín an toàn, cần trở thành mục tiêu chung của người bán, nền tảng và người tiêu dùng.

Người dùng tự bảo vệ thế nào?

Bác sĩ Hoàng cho biết, người tiêu dùng không thể kiểm tra toàn bộ căn bếp phía sau ứng dụng, nhưng có thể giảm bớt rủi ro bằng vài thói quen đơn giản. Ưu tiên quán có địa chỉ rõ ràng, thông tin nhất quán và lịch sử hoạt động ổn định. Đọc đánh giá có nội dung cụ thể, thay vì chỉ nhìn số sao hoặc những bình luận quá ngắn, giống nhau.

Thận trọng với mức giá rẻ bất thường, hình ảnh quá khác biệt so với ảnh khách đăng, hoặc gian hàng thường xuyên đổi tên. Khi nhận hàng, kiểm tra hộp có bị bung nắp, rò nước, nứt vỡ, biến dạng hoặc có dấu hiệu bất thường hay không.

Với thực phẩm cần ăn nóng, nên dùng sớm. Nếu món đã nguội nhiều sau thời gian giao dài, cần hâm nóng kỹ trước khi ăn. Không để thức ăn thừa ở nhiệt độ phòng quá lâu. Nếu muốn dùng lại, nên làm nguội sớm, chia vào hộp sạch, bảo quản lạnh và chỉ hâm phần vừa đủ ăn.

Không nên dựa hoàn toàn vào mùi hay màu sắc. Thực phẩm có mùi lạ, nhớt, chua bất thường hoặc hộp phồng thì nên bỏ, nhưng thực phẩm trông vẫn bình thường chưa chắc đã hoàn toàn an toàn. Nếu sau khi ăn xuất hiện nôn nhiều, tiêu chảy liên tục, đau bụng dữ dội, sốt, khát nhiều, chóng mặt, tiểu ít, phân có máu hoặc nhiều người cùng ăn có triệu chứng, cần đi khám sớm. Việc quan trọng đầu tiên là bù nước phù hợp. Không nên tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy trong mọi trường hợp, đặc biệt khi có sốt cao hoặc phân máu. 

Giao đồ ăn trực tuyến là xu hướng khó đảo ngược. Mô hình này mang lại lợi ích thật cho người tiêu dùng, hộ kinh doanh nhỏ, nhà hàng và lực lượng giao nhận. Vì thế, mục tiêu không phải là làm người dân sợ đặt đồ ăn qua app, càng không phải ngăn cản chuyển đổi số.

Điều cần thiết là đưa trách nhiệm an toàn thực phẩm theo kịp tốc độ phát triển của thương mại điện tử. Người bán cần đầu tư đúng mức cho nguyên liệu, vệ sinh, quy trình chế biến, bảo quản và bao bì. Nền tảng cần xác minh đối tác, công khai thông tin phù hợp, tiếp nhận phản ánh và có biện pháp xử lý kịp thời với cơ sở vi phạm. Cơ quan quản lý cần có cơ chế truy xuất khả thi. Còn người tiêu dùng cần lựa chọn tỉnh táo và phản ánh có trách nhiệm khi phát hiện dấu hiệu bất thường.