Sau gần 40 năm thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đã trở thành một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh thu hút vốn ngày càng gay gắt và nền kinh tế bước vào giai đoạn phát triển mới dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh, yêu cầu đặt ra không còn là thu hút nhiều vốn hơn mà là nâng cao chất lượng dòng vốn FDI.

Theo TS. Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, nay là Bộ Tài chính), Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài sẽ tạo động lực mới cho khu vực FDI, đồng thời góp phần nâng cao năng lực tự chủ chiến lược của nền kinh tế.

Ông đánh giá, khu vực FDI thời gian qua đã đóng góp tích cực vào tăng trưởng, xuất khẩu, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tạo việc làm. Tuy nhiên, mô hình thu hút FDI cũng bộc lộ nhiều hạn chế khi chất lượng dự án chưa đồng đều, liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước còn lỏng lẻo, chuyển giao công nghệ chưa đạt kỳ vọng và tỷ lệ nội địa hóa vẫn ở mức thấp.

"Trọng tâm của Việt Nam trong giai đoạn tới sẽ chuyển từ mục tiêu 'thu hút nhiều hơn' sang 'thu hút hiệu quả hơn, chất lượng hơn và bền vững hơn', ưu tiên các dự án có hàm lượng công nghệ cao, tạo giá trị gia tăng lớn và đóng góp sâu rộng hơn vào quá trình hiện đại hóa đất nước", TS. Phan Hữu Thắng nhấn mạnh.

Thu hút FDI chất lượng cao để tham gia sâu hơn chuỗi giá trị toàn cầu

Nghị quyết 10 đặt ra nhiều mục tiêu cụ thể đối với khu vực FDI. Theo đó, đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu thuộc nhóm dẫn đầu ASEAN về môi trường đầu tư kinh doanh; giai đoạn 2026-2030 thu hút 40-50 tỷ USD vốn FDI mỗi năm, trong đó vốn thực hiện đạt 30-40 tỷ USD.

Song song với mục tiêu về quy mô vốn, Nghị quyết cũng hướng tới nâng cao chất lượng dòng vốn với tỷ lệ nội địa hóa trung bình trong các ngành công nghiệp chủ lực đạt 45-50%, có khoảng 10.000 doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị và tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt khoảng 80%.

Theo TS. Phan Hữu Thắng, các mục tiêu này hoàn toàn khả thi nếu được triển khai bằng các giải pháp đồng bộ.

Trong bối cảnh thế giới đang được dẫn dắt bởi chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học, kinh tế xanh và chuyển dịch năng lượng, các tập đoàn đa quốc gia cũng đẩy mạnh tái cấu trúc chuỗi cung ứng, ưu tiên những quốc gia có môi trường chính trị ổn định và nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây là cơ hội để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, nhưng cũng tạo sức ép cạnh tranh lớn hơn trong thu hút các dự án FDI chất lượng cao.

Theo vị chuyên gia, để đạt mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập trung bình cao vào năm 2035 và nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam cần chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa chủ yếu vào vốn sang dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng suất lao động.

"FDI không chỉ là nguồn vốn quan trọng mà còn phải trở thành kênh tiếp nhận công nghệ tiên tiến, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho Việt Nam", ông nói.

Gỡ điểm nghẽn để nâng cấp chất lượng dòng vốn FDI

Đánh giá cao kết quả thu hút FDI trong 6 tháng đầu năm 2026, TS. Nguyễn Quốc Việt, Trưởng nhóm nghiên cứu vĩ mô, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, kết quả này phản ánh niềm tin của nhà đầu tư đối với môi trường đầu tư, kinh doanh tại Việt Nam.

Tuy nhiên, TS. Nguyễn Quốc Việt cũng lưu ý đến khoảng cách giữa vốn đăng ký và vốn thực hiện. Trong khi tổng vốn đăng ký đạt gần 35 tỷ USD, thì vốn giải ngân mới đạt hơn 13 tỷ USD. Theo ông, sự chênh lệch này cho thấy nhà đầu tư vẫn đặt niềm tin vào triển vọng của Việt Nam, nhưng mức độ hiện thực hóa niềm tin sẽ phụ thuộc vào năng lực hấp thụ của nền kinh tế, đặc biệt là khả năng phát triển hạ tầng để đáp ứng các dự án quy mô lớn.

Bên cạnh đó, các nhà đầu tư nước ngoài sẽ tiếp tục theo dõi triển vọng tăng trưởng cũng như mức độ ổn định kinh tế vĩ mô của Việt Nam trước khi đưa ra quyết định đầu tư dài hạn. Hiện dòng vốn FDI vẫn tập trung chủ yếu vào một số ngành, lĩnh vực mũi nhọn. Vì vậy, bài toán đặt ra là đa dạng hóa lĩnh vực thu hút đầu tư, đồng thời nâng chất lượng dòng vốn theo hướng ưu tiên các dự án công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và tạo giá trị gia tăng lớn hơn.

"Điều quan trọng là Việt Nam cần có các chính sách hỗ trợ phù hợp để khuyến khích khu vực FDI chuyển dịch sang các dự án có hàm lượng công nghệ cao, tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh hơn đối với doanh nghiệp trong nước, qua đó nâng cao giá trị gia tăng nội địa. Đây sẽ là điểm nhấn của thu hút FDI trong thời gian tới", TS. Nguyễn Quốc Việt khuyến nghị.

Ở góc độ dài hạn, Nghị quyết 10 đặt mục tiêu đến năm 2045 đưa Việt Nam trở thành trung tâm thu hút đầu tư, đổi mới sáng tạo, nghiên cứu - phát triển (R&D) và sản xuất công nghệ cao hàng đầu châu Á. Khi đó, khu vực FDI được kỳ vọng chiếm khoảng 25% tổng vốn đầu tư toàn xã hội và đóng góp khoảng 30% GDP.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, TS. Phan Hữu Thắng đề xuất Việt Nam sớm xây dựng Chiến lược quốc gia về nguồn nhân lực FDI giai đoạn 2026-2045, tập trung đào tạo đội ngũ kỹ sư bán dẫn, chuyên gia AI, chuyên gia dữ liệu, công nghệ xanh và các nhà quản trị có tầm quốc tế.

Theo ông, thành công của Nghị quyết 10 sẽ không được đo bằng lượng vốn FDI thu hút được mà bằng trình độ công nghệ nền kinh tế tiếp cận, năng suất lao động được cải thiện, năng lực doanh nghiệp Việt Nam được nâng cao và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu được củng cố.

"Trọng tâm của giai đoạn phát triển mới không còn đơn thuần là thu hút thêm vốn FDI mà là nâng cấp chất lượng dòng vốn đầu tư nước ngoài và nâng cao năng lực hấp thụ của nền kinh tế. Ba đột phá cần ưu tiên là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực doanh nghiệp Việt Nam và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia đủ mạnh", TS. Phan Hữu Thắng khẳng định.