Liên kết để nâng giá trị hạt gạo

Đề án 1 triệu hecta lúa được tổ chức sản xuất theo hướng nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng, hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm phát thải và phát triển bền vững. Đến nay đề án đã triển khai với trên 400.000 ha. Trong đó, các địa phương, hợp tác xã và nông dân từng bước hình thành quy trình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp, tạo ra dòng sản phẩm có sự khác biệt so với phương thức canh tác thông thường.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT), những diện tích tham gia đề án chứng minh hiệu quả, lượng giống gieo sạ giảm 30-50%, phân bón hóa học giảm 20-30%, lượng nước tưới giảm 20-40%; năng suất tăng khoảng 5-12%, lợi nhuận của nông dân tăng khoảng 1,5-9,3 triệu đồng/ha/vụ và mức giảm phát thải bước đầu phổ biến khoảng 3 - 4 tấn CO₂/ha/vụ. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra hiện nay trong đề án là tổ chức tiêu thụ sản phẩm, qua đó nâng cao thu nhập cho người trồng lúa và gia tăng giá trị cho các tác nhân trong chuỗi.

Theo bà Hoàng Thị Hồng Vân, Phó Trưởng phòng Kinh tế hợp tác, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, Bộ NN&MT, việc phát triển vùng nguyên liệu cần chuyển từ mở rộng diện tích, hình thành vùng sản xuất tập trung sang xây dựng vùng nguyên liệu đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng, có đầy đủ dữ liệu, tạo điều kiện để doanh nghiệp, hợp tác xã yên tâm đầu tư lâu dài.

Theo đánh giá, từ 7 mô hình liên kết năm 2024 đã tăng lên 39 mô hình vào năm 2025. Trong vụ Đông Xuân 2025-2026 có hơn 200 mô hình liên kết với diện tích khoảng 10.300 ha. Nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước đã đặt hàng hợp tác xã sản xuất theo quy trình của Đề án, từng bước hình thành các dòng sản phẩm có tiêu chuẩn riêng.

Trong đề án đã có 8 doanh nghiệp thực hiện quy trình sản xuất “Gạo Việt xanh, giảm phát thải thấp”, với diện tích được chứng nhận trên 20.000 ha. Những lô gạo bước đầu tiếp cận thị trường Nhật Bản, EU và một số quốc gia đã mở ra hướng xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường đối với sản phẩm lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp.

Mặc dù đề án đã chứng minh hiệu quả, tuy nhiên, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải chuyển đổi tư duy sản xuất, phải liên kết sản xuất và tiêu thụ ngay từ đầu vụ. Trong đó, doanh nghiệp và HTX cần thống nhất về tiêu chuẩn, giống lúa, quy trình canh tác và yêu cầu thị trường. Bà Hoàng Thị Hồng Vân cho rằng, thời gian qua liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa chặt chẽ. Việc các bên thường xuyên thay đổi đối tác sau mỗi vụ khiến quá trình liên kết còn mang tính thăm dò, thử nghiệm, phát sinh chi phí và khó hình thành quan hệ hợp tác bền vững.

Bà Hoàng Thị Hồng Vân cho rằng, cần phải thông tin về quy mô sản xuất, sản lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật, giống và điều kiện sản xuất vào hệ thống dữ liệu chung, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã tìm kiếm đối tác và tổ chức sản xuất hiệu quả.

Thứ nhất việc phát triển liên kết sản xuất bây giờ ở giai đoạn mới này phải gắn với việc phát triển vùng nguyên liệu, tức là Nhà nước liên quan đến phần hạ tầng, về thủy lợi, về điều kiện trong logistics rồi điều kiện dữ liệu, thông tin và các doanh nghiệp, HTX liên kết với nhau phải là liên kết bền vững và lâu dài.

Đề án 1 triệu hecta lúa ở ĐBSCL bước đầu hình thành vùng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp, tạo ra dòng sản phẩm có sự khác biệt so với phương thức sản xuất thông thường. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra hiện nay là tổ chức tiêu thụ hiệu quả sản phẩm, qua đó nâng cao thu nhập cho người trồng lúa và gia tăng giá trị cho các tác nhân tham gia chuỗi.

Tiến sĩ Trần Minh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn, Bộ NN&MT cho rằng, thời gian qua, liên kết sản xuất và tiêu thụ trong Đề án đã có những chuyển biến tích cực. Một số doanh nghiệp trong và ngoài nước đã đặt hàng các hợp tác xã sản xuất theo quy trình của Đề án, tạo ra dòng sản phẩm khác biệt và thuận lợi hơn trong tiêu thụ. Dù sản lượng chưa lớn, nhưng được xem là bước đầu khẳng định khả năng tiếp cận thị trường quốc tế của dòng sản phẩm lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp.

Cùng với đó, một số hợp tác xã cũng chủ động đầu tư máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất, như máy cuộn rơm; ứng dụng công nghệ quản lý nước theo phương pháp tưới ngập - khô xen kẽ, đo phát thải và mở rộng số lượng thành viên để nâng cao năng lực liên kết với doanh nghiệp. Ngoài ra, việc hình thành các hợp tác xã có quy mô thành viên và diện tích sản xuất đủ lớn sẽ góp phần giảm chi phí đầu tư trên đơn vị diện tích, tạo sản lượng tập trung, đồng nhất về chất lượng, có khả năng truy xuất nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp.

Tiến sĩ Trần Minh Hải lưu ý, các địa phương vùng ĐBSCL cần tận dụng các nguồn lực, chính sách hiện có, trong đó có chính sách hỗ trợ đất trồng lúa, để nâng cao năng lực cho hợp tác xã, tổ hợp tác; đồng thời đầu tư ứng dụng công nghệ và hoàn thiện cơ sở hạ tầng tại các vùng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp.

Tự các HTX thấy được nhu cầu liên kết nên tự thân các HTX họ đầu tư các máy móc, cơ giới, máy cuộn rơm để lấy rơm ra hoặc là tự thuê các công ty công nghệ để áp dụng theo quản lý nước theo tưới ngập, khô xen kẽ và đo phát thải, đồng thời cũng tự tăng thành viên để đủ lực liên kết với các doanh nghiệp.

Đo phát thải để tạo giá trị khác biệt

Không chỉ liên kết sản xuất giữa người dân, HTX, doanh nghiệp, một trong những yêu cầu quan trọng của Đề án là kết quả giảm phát thải thông qua hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV).

Theo PGS.TS Mai Văn Trịnh, Viện trưởng Viện Môi trường nông nghiệp, Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, việc áp dụng hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) có ý nghĩa quan trọng đối với sản xuất lúa ở ĐBSCL, khu vực chiếm khoảng 50% diện tích lúa và khoảng 90% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Canh tác lúa trong điều kiện ngập nước tạo môi trường thuận lợi cho quá trình hình thành khí methane (CH₄) do phân hủy chất hữu cơ. Giảm phát thải trong sản xuất lúa không chỉ góp phần ứng phó biến đổi khí hậu mà còn giúp sử dụng hiệu quả nước, phân bón và các nguồn lực đầu vào, nâng cao chất lượng và khả năng cạnh tranh của gạo Việt Nam.

PGS.TS Mai Văn Trịnh cho rằng, để chứng minh sản phẩm được sản xuất theo quy trình phát thải thấp, không thể chỉ dựa vào tên gọi hoặc quy trình sản xuất mà cần có số liệu cụ thể. Hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) giúp xác định lượng khí nhà kính phát sinh, mức giảm phát thải và mức độ tuân thủ quy trình sản xuất.

Cũng theo PGS.TS Mai Văn Trịnh, chuẩn hóa hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định sẽ giúp kết quả giảm phát thải trong sản xuất lúa có cơ sở khoa học, minh bạch và có thể kiểm chứng. Qua đó, góp phần nâng cao giá trị hạt gạo, đáp ứng yêu cầu của thị trường và từng bước mở ra cơ hội tiếp cận các cơ chế tài chính carbon.

Chúng ta phải có minh chứng chúng ta đang phát thải bao nhiêu, và chúng ta giảm phát thải bao nhiêu nó mới có câu chuyện là tính được lượng phát thải bao nhiêu, còn bây giờ chúng ta cứ nói gạo chúng tôi phát thải thấp, khi họ hỏi phát thải thấp bao nhiêu thì chúng ta không trả lời được, cái này cái rất là quan trọng. Thứ nhất chúng ta phải lập sơ đồ đồng nhất, chúng ta phải có cùng một loại đất, đất phải bằng phẳng như nhau, cùng một hệ thống tưới tiêu, cùng một giống và lịch mùa vụ cùng nhau, đặc biệt tưới nước và rút nước phải giống nhau thì mới gọi là đồng nhất được.

Giai đoạn từ nay đến 2030, trọng tâm của Đề án không chỉ là mở rộng diện tích mà phải nâng chất lượng vùng nguyên liệu, củng cố liên kết và bảo đảm đầu ra cho sản phẩm. Khi nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp cùng thống nhất về tiêu chuẩn, quy trình sản xuất, dữ liệu và thị trường ngay từ đầu vụ, những lợi ích về giảm chi phí, giảm phát thải và nâng cao giá trị hạt gạo mới được duy trì bền vững. Đây cũng là cơ sở để ĐBSCL từng bước hình thành chuỗi giá trị lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp, đáp ứng các yêu cầu của thị trường trong nước và quốc tế.